Αμαρτίες και διαμαρτίες

Θυμάται κανείς το φιάσκο της επιστράτευσης του 1974; Χαώδεις στρατολογικές καταστάσεις, διαλυμένη επιμελητεία, ιματισμός και πολεμικό υλικό της συμφοράς, απερίγραπτο χάλι στις τηλεπικοινωνίες, γενικός οργανωτικός πανικός. Και όλα αυτά από μια χούντα που επί επτά χρόνια μάς βομβάρδιζε καθημερινά με στρατιωτικά εμβατήρια, παρελάσεις, τελετές «εθνικής εξάρσεως», κηρύγματα για την πολεμική αρετή των Ελλήνων, κορόνες για την ετοιμότητα των Ενόπλων Δυνάμεων.

Η αγαλλίαση για την κατάρρευση της δικτατορίας, λίγες ημέρες αργότερα, έσβησε γρήγορα από τη συλλογική μνήμη αυτές τις θλιβερές εικόνες. Δυστυχώς. Γιατί θα έπρεπε να λειτουργήσουν για τη νεότευκτη ελληνική Δημοκρατία ως ένα εποπτικό και οδυνηρό μάθημα για τις τραγικές συνέπειες που έχει αργά ή νωρίς η ακηδία για την οργάνωση του κράτους, πίσω από το προπέτασμα της εθνικής κομπορρημοσύνης και της ψευδαισθησιακής δύναμης. Αν ένα καθεστώς που είχε για καύχημα και (μόνο) στήριγμά του τον Στρατό δεν μπόρεσε να κάνει όχι πόλεμο, αλλά ούτε καν μια επιστράτευση της προκοπής, μήπως έμοιαζε περισσότερο από όσο αρεσκόταν να πιστεύει με την εκφυλισμένη πολιτική τάξη την οποία είχε καταλύσει και δεν έπαυε να ελεεινολογεί;

Στο καινούργιο ξεκίνημά της, με αιματηρή σπονδή την Κύπρο, για να γίνει μια σύγχρονη, δημοκρατική ευρωπαϊκή χώρα, η Ελλάδα στερήθηκε έναν σοβαρό προβληματισμό γύρω από τα αίτια της διαχρονικά πάσχουσας δημόσιας διοίκησής της και τους τρόπους θεραπείας της, χωρίς την οποία δεν θα μπορούσε να γίνει ούτε σύγχρονη και ευρωπαϊκή ούτε πραγματικά δημοκρατική. Οι υπαρκτές και ασύγγνωστες αμαρτίες της χούντας συγκάλυψαν, πολύ βολικά, τις συγγενείς διαμαρτίες του ελληνικού κράτους.    

    

Σχεδόν σαράντα χρόνια αργότερα βρισκόμαστε στο ίδιο σημείο, και με χειρότερες προϋποθέσεις. Στο διάστημα που μεσολάβησε διαδηλώσαμε για τον σοσιαλισμό, μεθύσαμε με την επαγγελία της επανάστασης, βροντοφωνάξαμε υπέρ της λαϊκής κυριαρχίας, υποστηρίξαμε ολόθερμα τους αγώνες του Τρίτου Κόσμου, παθιαστήκαμε για τα εθνικά μας δίκαια, που επιβουλεύονταν οι γείτονες και οι Αμερικανοί. Αλλά κράτος δεν φτιάξαμε. Και δεν μιλάμε για κράτος σκανδιναβικής ευρυθμίας και κοινωνικής μέριμνας αλλά για ένα κράτος στοιχειωδώς ορθολογικό (στην οργάνωση και τη δημοσιονομική πειθαρχία), στοιχειωδώς συνεπές (στην εφαρμογή των νόμων του), στοιχειωδώς αξιοκρατικό (που να εκτιμά και να αξιοποιεί τις ικανότητες των καλύτερων) και στοιχειωδώς δίκαιο (στην κατανομή των φορολογικών βαρών). Ενα κράτος σαν της Ιταλίας, ας πούμε, η οποία μπορεί να έχει μεγαλύτερη πολιτική αστάθεια από εμάς και εξίσου μεγάλη διαφθορά, αλλά έχει και μια κρατική γραφειοκρατία σταθερή, εκπαιδευμένη και αρκούντως αποτελεσματική ώστε να κρατάει τη χώρα όρθια, αποτρέποντας τον εκτροχιασμό των κοινωνικών και πολιτικών αντιπαραθέσεων.

Θα χρειαζόταν ένας ιδιαίτερα ικανός λογοτέχνης για να περιγράψει και να βυθομετρήσει το αίσθημα εθνικής ματαίωσης που έχει απλωθεί σε όλους εκείνους, τους πολλούς, οι οποίοι είχαν πιστέψει ότι μετά την τομή του 1974 ολοένα περισσότεροι Ελληνες θα μπορούσαν επιτέλους να ξεδιπλώσουν μέσα στην ίδια την πατρίδα τους τις δημιουργικές ικανότητές τους, ελεύθεροι από όλα όσα τις κρατούσαν ώς τότε σε καταστολή (παλάτι, ξένες επεμβάσεις, εθνικοί διχασμοί, δικτατορικές ή ημιδικτατορικές κυβερνήσεις, φτώχεια και μετανάστευση, εθνική περιθωριοποίηση). Τίποτα τέτοιο δεν συνέβη, και είναι πελώρια η ευθύνη γι’ αυτό του μεταπολιτευτικού κράτους, το οποίο όχι μόνον αναπαρήγαγε αλλά και διόγκωσε, εφησυχασμένο στην ευρωπαϊκή αγκαλιά και θαμπωμένο από τον αφειδή δανεισμό, όλες τις παλιές κακοδαιμονίες του – αναχρονιστικές δομές, κομματοκρατία, πελατειακή ασυδοσία, διασπάθιση δημοσίου χρήματος, υποβαθμισμένη παιδεία κ.λπ. κ.λπ.

Πόση κατάθλιψη μπορεί να αντέξει ένας αληθινός πατριώτης, όταν βλέπει ότι το αίτημα ενός σύγχρονου κράτους, που συνοδεύει την ελληνική πολιτεία από την εποχή της σύστασής της, παραμένει ανεκπλήρωτο σχεδόν δύο αιώνες αργότερα; Υπήρξαν, είναι αλήθεια, στα τριάντα εννέα χρόνια της Μεταπολίτευσης τρεις σύντομες φάσεις εκσυγχρονιστικού προσανατολισμού: πολιτικού (1974-77), κοινωνικού (1981-85) και δημοσιονομικού (1996-2000). Η πρώτη πέτυχε χάρη στις ιδιόμορφες συνθήκες που είχε δημιουργήσει η δικτατορία και στο κύρος ενός στιβαρού ηγέτη. Η δεύτερη έλυσε ένα πρόβλημα γεννώντας στη θέση του πέντε-έξι. Η τρίτη δεν τόλμησε να αγγίξει τη σαθρή κατασκευή του Δημοσίου και να ανοίξει πόλεμο με τις παρασυναγωγές που το άρμεγαν. Και στις τρεις περιπτώσεις τα βήματα εκσυγχρονισμού εξυπηρετούσαν άμεσες επιδιώξεις και όχι κάποιο μακρόπνοο σχέδιο. Γι’ αυτό και σταμάτησαν μόλις ο βραχυπρόθεσμος στόχος είχε επιτευχθεί.

    

Και σήμερα, που οι συσσωρευμένες παθογένειες οδήγησαν στην έκρηξη, την κατάρρευση και τη δυστυχία, σήμερα, που οι συνεχιζόμενες παρ’ όλα αυτά αδράνειες και νοσηρές έξεις του ελληνικού πολιτικού συστήματος απελπίζουν ή εξοργίζουν τους κάθε λογής διεθνείς εταίρους μας και υποδαυλίζουν την τζογαδόρικη λαγνεία των χρηματιστηρίων, σήμερα, που όλοι οι ξένοι αναλυτές, ανεξάρτητα από το πώς αποτιμούν το Μνημόνιο, φωνάζουν ότι το πρόβλημα της Ελλάδας, αυτό που την ξεχωρίζει από όλες τις άλλες χώρες της δημοσιονομικής κρίσης, είναι το κράτος της, σήμερα, όσοι υποκριτικοί ή ευσεβοποθικοί λιβανωτοί και αν αναπέμπονται στον Σαμαρά και στον Στουρνάρα, δεν διαφαίνεται ούτε καν εκείνη η ιθύνουσα μεταρρυθμιστική διάθεση των προηγούμενων φάσεων που, σε συνθήκες πολύ λιγότερο πιεστικές, έσπρωξε τα πράγματα λίγο πιο μπροστά.

Η διάκριση σε «μνημονιακούς» και «αντιμνημονιακούς» ήταν εξαρχής βλακώδης. Εθελοτυφλούσε μπροστά στο κύριο πρόβλημα, οξυμμένο τώρα στο μη περαιτέρω: τη διαρκή εκκρεμότητα του εκσυγχρονισμού. Κανένας Ελληνας δεν ερωτεύτηκε το Μνημόνιο. Αυτό που συνέβη ήταν ότι μια μερίδα προβληματισμένων συμπολιτών μας το είδαν με την ελπίδα πως θα γινόταν ένα μέσο για τη θεραπεία των διαμαρτιών του ελληνικού κράτους και την περιστολή των αμαρτιών των διαχειριστών του, ένας μοχλός πίεσης για την προώθηση των επιτακτικών αλλαγών που αυτοί ήταν πάντοτε απρόθυμοι να κάνουν. Ελπίδα που μάλλον αποδεικνύεται απατηλή. Ως φαίνεται, ένα παχύ μαξιλάρι ψευδαισθήσεων, μικροσυμφερόντων ή απλώς αναισθησίας απορροφά την πίεση αυτού του μοχλού και την παροχετεύει – τι δημοκρατικό! – στα πιο αδύναμα στρώματα της κοινωνίας.