[Κιόσκι] Οταν άνοιξαν τα πανεπιστήμια

Στις αρχές της περασμένης χιλιετίας, η Ευρώπη δεν ήταν τίποτε περισσότερο από ένας γεωγραφικός χώρος χωρίς ίχνος κοινών πολιτικών και πολιτισμικών αξιών. Υπήρχε η Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και η Εκκλησία της Ρώμης, υπήρχαν τα βασίλεια της Αγγλίας και της Γαλλίας που πολεμούσαν συνεχώς μεταξύ τους, τα βασίλεια της Ισπανίας που μάχονταν την αραβική κυριαρχία, οι πρώτες ναυτικές δημοκρατίες της Ιταλίας. Η lingua franca της εποχής ήταν τα μεσαιωνικά λατινικά. Αλλά κι αυτά δεν τα μιλούσαν παρά μόνο οι γλωσσομαθείς.

Σε αυτό το περιβάλλον ιδρύθηκε το 1088 το πρώτο πανεπιστήμιο στον δυτικό κόσμο. Αν αναζητούσαμε ποτέ τον πρώτο σπόρο της κοινής ευρωπαϊκής ταυτότητας, θα τον βρίσκαμε ακριβώς εκεί, στις αίθουσες του πρώτου ευρωπαϊκού πανεπιστημίου. Η ίδρυσή του έδωσε το έναυσμα για την πρώτη ειρηνική μετανάστευση στην ιστορία της ανθρωπότητας. Οσο αυξάνονταν τα πανεπιστήμια, διογκωνόταν και το κύμα της μετανάστευσης. Δάσκαλοι και φοιτητές μετακινούνταν από ίδρυμα σε ίδρυμα, από πόλη σε πόλη, από χώρα σε χώρα.

Αυτό το έτος – ορόσημο για την αρχή της διακίνησης της γνώσης και των ιδεών υπενθύμισε στο ακροατήριό του ο Ουμπέρτο Εκο στις 20 Σεπτεμβρίου με μια ομιλία του στο αμφιθέατρο του Πανεπιστημίου της Μπολόνια. Η ακαδημαϊκή κοινότητα γιόρταζε εκείνη την ημέρα την επέτειο των 25 χρόνων από τη σύνταξη της Χάρτας του Πανεπιστημίου. Το θέμα της ομιλίας, αποσπάσματα της οποίας αναδημοσίευσε η Repubblica στο χθεσινό της φύλλο, συνοδευόταν από ένα ερωτηματικό: «Για ποιο πανεπιστήμιο;».  

Ο ιταλός φιλόσοφος υπενθύμισε και κάτι ακόμη. Ο Ερασμος, ο Κοπέρνικος, ο Θωμάς ο Ακινάτης και πολλοί ακόμη ήταν παιδιά εκείνης της ειρηνικής μετανάστευσης. Τους αιώνες που ακολούθησαν η ανθρωπότητα γνώρισε την επανάσταση της διακίνησης της γνώσης. Σε αυτή τη διακίνηση το δίκτυο των πανεπιστημίων διαδραμάτισε τεράστιο ρόλο. Ο Αϊνστάιν, για παράδειγμα, μετέφερε τις πολύτιμες γνώσεις του από το Πανεπιστήμιο της Βέρνης στο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου και από εκεί στο Πανεπιστήμιο του Πρίνστον.

Και σήμερα; Μα το πανεπιστήμιο, λέει ο Εκο, εξακολουθεί να είναι μια δύναμη ειρήνης. Παραμένει ένα από τα λίγα μέρη όπου είναι δυνατή η ορθολογική αντιπαράθεση ανάμεσα σε διαφορετικές κοσμοθεωρίες και ένα από τα λίγα όπου οι άνθρωποι συναντώνται πρόσωπο με πρόσωπο, όπου μελετητές και φοιτητές μπορούν να καταλάβουν πόσο έχει ανάγκη από ανθρώπους με σάρκα και οστά η πρόοδος της γνώσης.

Σε εκείνη τη συναισθηματικά φορτισμένη ομιλία ο Εκο δεν έθεσε το πρόβλημα των κλειστών πανεπιστημίων. Μάλλον θα του ήταν αδιανόητη μια τέτοια σκέψη. Θα του φαινόταν ασύλληπτο να χρησιμοποιεί οποιοσδήποτε τα πανεπιστήμια για την επιδίωξη των σκοπών του – είτε είναι πολιτικός είτε πρύτανης είτε κάποιο υβρίδιο.