[Κιόσκι] Στα μαύρια σκοτάδια της Ιστορίας

«Καμιά φορά σκέπτομαι τη δημοκρατία. Συμβαίνει όταν δεν έχω να σκεφθώ κάτι καλύτερο και φυσικά συμβαίνει στο μετρό. Κι επειδή μου αρέσει να βρίσκομαι ανάμεσα σε πολύ κόσμο, ψάχνω έναν ορισμό για τη δημοκρατία που θα μπορούσαν να αποδεχθούν όλοι αυτοί οι άνθρωποι. Να ένας ορισμός, λοιπόν: δημοκρατία είναι μια πολιτική και κοινωνική άσκηση μετριοπάθειας». Αυτές ήταν οι πρώτες φράσεις μιας διάλεξης που έδωσε ο Αλμπέρ Καμί στις 28 Μαρτίου του 1946 στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια της Νέας Υόρκης.

Ο ορισμός φάνηκε ενδιαφέρων στο πολυπληθές ακροατήριο, αν μη τι άλλο ήταν πρωτότυπος. Τι σήμαινε, όμως, «άσκηση μετριοπάθειας»; Ο Καμί εξήγησε τι ακριβώς εννοούσε. Υπάρχουν, είπε, δύο είδη αντιδραστικής σκέψης. Κινούνται σε αντίθετες τροχιές αλλά έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό: την απόλυτη βεβαιότητα. Το πρώτο είδος μπορεί να συμπυκνωθεί στη φράση «ο άνθρωπος δεν αλλάζει ποτέ». Σε αυτή τη σχολή σκέψης, οι πόλεμοι είναι αναπόφευκτοι, η κοινωνική και πολιτική δουλεία είναι στη φύση των πραγμάτων.

Το δεύτερο είδος συμπυκνώνεται στη φράση «ο άνθρωπος μπορεί να αλλάξει, αλλά η απελευθέρωσή του εξαρτάται από έναν συγκεκριμένο παράγοντα και πρέπει να ενεργήσουμε με έναν συγκεκριμένο τρόπο για το καλό του». Τι γίνεται, όμως, με αυτούς που διαφωνούν με τον τρόπο δράσης; Με εκείνους που εξακολουθούν να πιστεύουν ότι ο άνθρωπος δεν αλλάζει; Με όποιον τάσσεται υπέρ ενός άλλου τρόπου, με κάποιον που δεν θέλει να «απελευθερωθεί»; Οι «απελευθερωτές» θα άφηναν όλους αυτούς στην ησυχία τους ή θα τους τιμωρούσαν για την απείθειά τους;

Από εκείνη τη διάλεξη του Καμί, την οποία αναδημοσίευσε στο χθεσινό της φύλλο η Repubblica, έχουν περάσει σχεδόν επτά δεκαετίες. Μια συζήτηση για τη δημοκρατία είναι πάντα επίκαιρη. Ακόμη περισσότερο, είναι απαραίτητη όταν η δημοκρατία απειλείται από τα άκρα ή τα λιγότερο άκρα, όταν αμφισβητείται από εκείνους που πλέουν ευτυχείς και μακάριοι ή γεμάτοι μίσος στο πέλαγος των βεβαιοτήτων τους. Ζούμε σε μια τέτοια εποχή. Και η επισήμανση του Καμί ότι την έννοια της δημοκρατίας μπορούν να συλλάβουν και να υλοποιήσουν μόνο εκείνοι που ξέρουν ότι δεν γνωρίζουν τα πάντα, μόνο όσοι δεν επαναπαύονται στις δογματικές ευκολίες και δεν πέφτουν στην παγίδα του τυφλού μεσσιανισμού, είναι καίρια και συγχρόνως λυτρωτική.

Θα έπρεπε να είναι κάτι σαν κακό αστείο. Αλλά δυστυχώς είναι μια θλιβερή πραγματικότητα. Οι απόλυτες βεβαιότητες, βγαλμένες από τα μαύρα σκοτάδια της Ιστορίας, είναι παρούσες στην πολιτική ζωή, οι αυτόκλητοι Μεσσίες δηλητηριάζουν τον δημόσιο λόγο με καντάρια φανατισμού. Σε αυτόν τον κόσμο, η μετριοπάθεια του Αλμπέρ Καμί είναι άγνωστη. Και το 1946 δεν έχει καν φθάσει ακόμη.