Κληρονομική δημοκρατία

Στις  προσωποπαγείς τυραννίδες, ο τυπικός τρόπος μεταβίβασης της εξουσίας είναι η κληρονομική διαδοχή, δηλαδή από τον γονέα στον γόνο, γιατί τι σόι τύραννος θα ήταν εκείνος που θα θεωρούσε ότι υπάρχει κάποιος αξιότερος να τον διαδεχτεί από το ίδιο του το αίμα. Στις δημοκρατίες, αντίθετα, είναι μάλλον ασυνήθιστο τα παιδιά των πολιτικών ηγετών, των υπουργών ή των βουλευτών να διαδέχονται τους γονείς τους στο ίδιο αξίωμα. Περιπτώσεις όπως του Τζορτζ Μπους τζούνιορ ή της Μαρίν Λεπέν προξενούν εντύπωση ακριβώς επειδή είναι εξαιρέσεις. Ο πρώτος μάλιστα θα τα είχε καλύτερα με τον εαυτό του, αν δεν τον βάραινε η συναίσθηση αυτής της εξαίρεσης, δηλαδή της σύγκρισης με το πατρικό πολιτικό πρότυπο, ενώ η δεύτερη αποδεικνύει ότι το ακροδεξιό αντριλίκι, όταν διοχετεύεται μέσα από την πατρική επιρροή, μπορεί να τσακίσει την όποια φυσική προδιάθεση για «θηλυκές», ήπιες αξίες.

Στην Ελλάδα, αυτό που αλλού αποτελεί εξαίρεση είναι ο κανόνας, για να επιβεβαιωθεί και από αυτή τη σκοπιά η μοναδικότητά μας. Είναι σίγουρο ότι σε κανένα άλλο εθνικό Κοινοβούλιο του κόσμου δεν υπάρχουν τόσοι γόνοι πολιτικών οικογενειών. Τα ειρωνικά χαμόγελα των ξένων για τις πολιτικές δυναστείες που κυβέρνησαν τον τόπο μας μετά τον πόλεμο μπορεί να πληγώνουν το εθνικό μας φιλότιμο, όχι όμως και το φιλότιμο εκείνων που τα προκαλούν, αν κρίνουμε από την άνεση με την οποία αντιμετωπίζουν συναδέλφους τους από άλλες χώρες, και δη από εκείνες από τις οποίες εκπορεύονται οι περισσότερες ειρωνείες και επικρίσεις. Το «σύνδρομο Μπους» δεν ταλανίζει ποτέ αυτά τα περήφανα κούτσουρα, που συντηρούν τη φωτιά στα πολιτικά τζάκια μας.

Οι ίδιοι έχουν μια εξήγηση για την επιλογή τους και δεν διστάζουν να μας τη σερβίρουν, όταν τους ρωτάμε. Το πατρικό παράδειγμα τούς ενέπνευσε, λέει, αίσθημα χρέους για συμμετοχή στα κοινά και προσφορά στο κοινωνικό σύνολο. Εξήγηση συγκινητική μέχρι δακρύων. Βλέποντας όμως ότι τα αποτελέσματα αυτής της λαχτάρας για προσφορά παράγουν δάκρυα άλλης αιτίας, θα τους παρακαλούσαμε να κοιτάξουν λίγο περισσότερο τον εαυτό τους και να αφήσουν για ένα διάστημα το κοινωνικό σύνολο να τα βγάλει πέρα χωρίς αυτούς.   

Αλλά, θα πει κανείς, ίσως πρόκειται για κάτι βαθύτερο από την οικογενειακή αγωγή, για κάτι έμφυτο, γενετικό. Είναι γνωστό ότι συχνά τα παιδιά των μουσικών δείχνουν από πολύ μικρή ηλικία ταλέντο στη μουσική, τα παιδιά των ποδοσφαιριστών στο ποδόσφαιρο και το ίδιο ισχύει για πολλές άλλες ανθρώπινες δραστηριότητες. Μήπως, λοιπόν, υπάρχει και κάποιο γονίδιο υπεύθυνο για το ταλέντο στην πολιτική; Ας μην το αποκλείσουμε αμέσως, τη στιγμή μάλιστα που στις περιπτώσεις που μόλις ανέφερα ανήκει και το ταλέντο της ηθοποιίας, το υποκριτικό ταλέντο. Αυτό θα εξηγούσε, εξάλλου, γιατί η οικογενειακή παράδοση ενεργής, ακόμη και πρωταγωνιστικής παρουσίας στην πολιτική σκηνή εμφανίζει τέτοια ανεπανάληπτη άνθηση στην Ελλάδα, τη χώρα που γέννησε το θέατρο.

Υπάρχουν όμως ορισμένες δυσκολίες. Τι ακριβώς συνεπάγεται το ταλέντο στην πολιτική, εκτός από την ικανότητα να πείθεις, δηλαδή να ξεγελάς, γιατί αν η πειθώ σου στηριζόταν σε ορθολογικά επιχειρήματα (τα οποία είναι έτσι κι αλλιώς αντιπαθή για τα ελληνικά πολιτισμικά δεδομένα), τότε δεν θα μιλούσαμε για ταλέντο. Θα μπορούσαμε να απαριθμήσουμε μερικές επιπλέον ικανότητες που περιμένουμε να έχει ένας ταλαντούχος πολιτικός. Οπως, για παράδειγμα, το να συμφιλιώνει και να εναρμονίζει αντίρροπα κοινωνικά συμφέροντα, το να διοικεί ένα ετερόκλητο ανθρώπινο δυναμικό με τρόπο παραγωγικό για το εθνικό σύνολο, το να λύνει προβλήματα της κοινωνίας, του κράτους, των θεσμών, των σχέσεων με άλλες χώρες και διεθνείς οργανισμούς, ακόμη ακόμη και το να εμπνέει στους πολίτες πίστη σε ένα συνεκτικό σχέδιο για μια δικαιότερη κοινωνία και μια καλύτερη αξιοποίηση των ανθρώπινων πόρων της. Φαίνεται πως ζητάμε πολλά, πως αεροβατούμε; Μάλλον. Πράγμα που δείχνει πόσο έχουμε αποξενωθεί σήμερα στην Ελλάδα από την ουσία της πολιτικής, η οποία σε άλλες χώρες εξακολουθεί να έχει κάποιο νόημα, είναι αλήθεια ολοένα πιο εξασθενημένο. Και πάντως θα πρέπει να βγάλουμε το άκρως θλιβερό συμπέρασμα ότι, αν υπάρχει πράγματι πολιτικό ταλέντο που να σημαίνει κάτι περισσότερο από την υποκριτική τέχνη, αυτό έχει περίπου εξαφανιστεί από το εθνικό μας γονιδίωμα.

Μα τότε γιατί τόση επιμονή πολιτικά ατάλαντων βλαστών να σταδιοδρομήσουν στον ίδιο χώρο με τους γεννήτορές τους, που οι περισσότεροι δεν ήταν άλλωστε πολύ πιο ταλαντούχοι πολιτικά; Διότι κάποιο επάγγελμα πρέπει να ασκήσει ο άνθρωπος για να ζήσει. Και το συγκεκριμένο έχει αποδειχτεί ιδιαίτερα επικερδές στην Ελλάδα. Σε πολλές χώρες του κόσμου είναι επικερδές, ακόμη και στις προηγμένες και εύρυθμες, αλλά σε πολύ λίγες τόσο πολύ και σε τέτοια έκταση όσο στη δική μας. Στην οποία μάλιστα δεν είναι απλώς επάγγελμα αλλά κοτζάμ οικογενειακή επιχείρηση, από τις πιο πετυχημένες, ακόμη και τώρα με την κρίση. Και αν λείπει το πολιτικό ταλέντο ή τέλος πάντων η πολιτική αξιοσύνη, άλλα προσωπικά χαρίσματα είναι ανεπτυγμένα στο έπακρο. Σκεφτείτε, λόγου χάρη, πόσο σθένος χρειάζεται για να επιμένει κάποιος να κάνει μια δουλειά που την περιφρονεί, τη χλευάζει, την καθυβρίζει ολοένα περισσότερος κόσμος, ακόμη και η ίδια η πελατεία του. Σκεφτείτε πόση αντοχή και μακροθυμία απαιτούνται για να υπομένει κανείς αγόγγυστα τις προσβολές και τις επιθέσεις που έχουν στόχο την τάξη του και τον ίδιο προσωπικά. Δεν είναι καθόλου για πέταμα οι πολιτικοί μας. Αρκεί να ασχοληθούν με κάτι διαφορετικό από την πολιτική.

Μπορεί να φανώ υπερβολικός, αλλά πάντοτε έβλεπα με κάποια δυσπιστία τα παιδιά που ακολουθούν ανενδοίαστα το επάγγελμα του γονιού τους, προπαντός όταν πρόκειται για μια «στρωμένη» δουλειά. Πιστεύω ότι μια κάποια συμβολική πατροκτονία είναι απαραίτητη για να διαμορφώσει κανείς ανεξάρτητη προσωπικότητα και να δει τον κόσμο με ένα δικό του βλέμμα. Από εκεί ξεκινάει η δημιουργικότητα. Και ένας πολιτικός που δεν είναι δημιουργικός, που ακολουθεί απλώς την πεπατημένη, είναι απολιτικός με την πιο βαθιά σημασία της λέξης.