Ο γόρδιος δεσμός και η δημοκρατία

Τους μήνες πριν από τις εκλογές του 1985 δεν ήταν λίγοι εκείνοι που φοβούνταν επικείμενη εκτροπή από το δημοκρατικό πολίτευμα. Η διαδοχή του Προέδρου της Δημοκρατίας με μεθοδεύσεις όχι πολύ καθαρές, θεσμικά, ακολουθήθηκε από μια προεκλογική περίοδο σε κλίμα ακραίας πόλωσης. Αλλοι έτρεμαν τη νίκη μιας ρεβανσιστικής Δεξιάς, που θα ξανάνοιγε τα ξερονήσια, και άλλοι έβλεπαν να οδηγείται η Ελλάδα προς τη μετατροπή της σε «τζαμαχιρία» κανταφικής έμπνευσης. Τότε, ένας πολύπειρος άνθρωπος του κύκλου μου, παλαίμαχος αριστερός, καθησύχαζε τους αγωνιώντες με ένα επιχείρημα που, όπως το βλέπω αναδρομικά, δεν ήταν και τόσο καθησυχαστικό. Την εκτροπή, έλεγε, να τη φοβάστε όταν τα πράγματα θα έχουν φτάσει σε ένα σημείο που θα την εύχεστε εσείς οι ίδιοι, χωρίς να το ομολογείτε ούτε στον εαυτό σας.

Εχουμε φτάσει σήμερα σε αυτό το σημείο; Κρίνοντας από τα πολλά αποσιωπητικά που αντηχούν υπόκωφα στις συζητήσεις με γνωστούς μου αναμφισβήτητων δημοκρατικών φρονημάτων, αισθάνομαι να έρχεται στα χείλη μου μια απάντηση τόσο δυσάρεστη που δεν αντέχω να την προφέρω. Θα θέσω, λοιπόν, αλλιώς το ζήτημα.

Πότε φτάνουν τα πράγματα σε αυτό το σημείο; Μήπως όταν η βία των λόγων και των πράξεων εκτείνεται, ολοένα πιο αχαλίνωτη, από τους δρόμους και τις πλατείες μέχρι τα πανεπιστήμια και τις ίδιες τις αίθουσες του κοινοβουλίου; Οχι απαραίτητα, αν και το φαινόμενο αυτό θα μπορούσε να είναι ένα ανησυχητικό προμήνυμα. Χρειάζεται όμως κάτι περισσότερο για να προκύψει το κρίσιμο φορτίο που μοιάζει δύσκολο να εκτονωθεί αλλιώς παρά με κάποιου είδους εκτροπή. Χρειάζεται η καθημερινά επαληθευμένη αίσθηση πως η δημοκρατία συσσωρεύει προβλήματα που δεν μπορεί να λύσει με δημοκρατικές διαδικασίες. Και ας αναρωτηθούμε όλοι, με το χέρι στην καρδιά, αν δεν έχουμε ολοένα συχνότερα αυτή την αίσθηση.

Οταν το πολιτικό σύστημα στο σύνολό του δεν μπορεί να βρει ή να ανεχτεί λύσεις για τόσο στοιχειώδη ζητήματα όσο η διαχείριση των σκουπιδιών ή η απόλυση δημοσίων υπαλλήλων που έχουν καταδικαστεί για κακουργηματικές πράξεις, πώς να περιμένουμε από αυτό να εξυγιάνει το Κράτος ή να ανοίξει πόλεμο με τη μεγάλη φοροδιαφυγή; Οταν κυβέρνηση και αντιπολίτευση, κυβέρνηση και συνδικάτα δεν μπορούν να συνεννοηθούν σε τίποτα, τι νόημα έχει ο δημοκρατικός διάλογος;  Οταν η Δικαιοσύνη λειτουργεί με τον τρόπο και τους ρυθμούς που λειτουργεί, χωρίς να φαίνεται να την απασχολεί το ότι έτσι αναιρείται ο λόγος ύπαρξής της, πώς να τη σεβαστούμε; Οταν η παιδεία, η βάση για κάθε μορφής ανάπτυξη της κοινωνίας, χρειάζεται εξόφθαλμα και επειγόντως μεταρρύθμιση, αλλά δεν μπορεί να μεταρρυθμιστεί σε νόμιμο πλαίσιο, γιατί κάθε μεταρρυθμιστικός νόμος, ακόμη και αν έχει ψηφιστεί με συντριπτική πλειοψηφία στη Βουλή, ακυρώνεται στην πράξη από οργανωμένες ομάδες ιδιοτελών συμφερόντων, που σέρνουν πίσω τους ανυποψίαστους φοιτητές, πώς να ελπίσουμε ότι η δημοκρατία θα την απαλλάξει επιτέλους από τα βαρίδια και τις στρεβλώσεις που την αχρηστεύουν;

Από την άποψη αυτή, η σιωπηρή αποδοχή που είχε από την πλειονότητα των Ελλήνων το πρωτόφαντο και οπωσδήποτε κάθε άλλο παρά δημοκρατικά διεκπεραιωμένο κλείσιμο της κρατικής τηλεόρασης θα πρέπει να μας προβληματίσει περισσότερο από την αυθαιρεσία της πρωθυπουργικής απόφασης. Υποδηλώνει αυτή η στάση το αίσθημα για το οποίο μίλησα πιο πάνω, εκείνο το ανομολόγητο «εδώ που φτάσαμε τίποτα δεν αλλάζει με δημοκρατικές μεθόδους». Προπαντός θα έπρεπε να προβληματιστεί η ΔΗΜΑΡ. Ο δημοκρατικός λεγκαλισμός της είχε καταλήξει, πρακτικά, στην άρνησή της να ασκήσει πολιτική. Αντί να σημάνει συναγερμό στα αντανακλαστικά της το ολοένα διευρυνόμενο χάσμα ανάμεσα στους θεσμούς και την πραγματικότητα, ανάμεσα στο νόμιμο και το σωστό, αντί να προσπαθήσει να αναχαιτίσει τις μετακινήσεις προς τα πολιτικά άκρα, που προκαλεί αυτή η δραματική απόκλιση, αντί να συμφωνήσει σε πρόσκαιρες, επιμέρους παρακάμψεις του δημοκρατικού γράμματος για να κατισχύσει το δημοκρατικό πνεύμα, αντί να αποδυθεί σε αγώνα εκ των έσω, ως αριστερός κυβερνητικός εταίρος, για να κρατήσει το μέτρο αυτών των παρακάμψεων, για να μην τις αφήσει να ξεφύγουν προς έναν αυταρχισμό με σταθερά δεξιό ιδεολογικό προσανατολισμό, αυτή προτίμησε να κρεμάσει την αριστερή συνείδησή της από το φουντωτό, αλλά πολύ εύθραυστο κλαδί μιας τυπολατρικής ρητορικής.

Στην πραγματικότητα, βέβαια, ήδη εδώ και τρία χρόνια η χώρα ζει σε κατάσταση μερικής εκτροπής από τη δημοκρατική διαδικασία, ελέω Μνημονίου. Σε κρίσιμα θέματα η λειτουργία της Βουλής έχει υποκατασταθεί από πράξεις νομοθετικού περιεχομένου. Κάτι ανάλογο συνέβαινε στη Γερμανία, όταν η δύστηνη Δημοκρατία της Βαϊμάρης είχε μπει στην τελική ευθεία προς την άβυσσο. Η αδυναμία των κομμάτων του συνταγματικού τόξου να συνειδητοποιήσουν τι διακυβευόταν και να συνεργαστούν αποφασιστικά πάνω σε μια ρεαλιστικά προγραμματική βάση για την έξοδο από τη δίνη της κρίσης άφησε τον κεντρώο καγκελάριο Μπρύνινγκ να κυβερνά, απομονωμένος, με σπασμωδικά αναγκαστικά διατάγματα, τα οποία εκτός από αντιδημοκρατικά ήταν και αναποτελεσματικά. Ο δρόμος είχε ανοίξει διάπλατα για τον Χίτλερ. Η κομμουνιστική Αριστερά νόμιζε ότι θα καρπωνόταν η ίδια τη λαϊκή δυσφορία για το παράλυτο κοινοβουλευτικό σύστημα, αυτή όμως γιγάντωσε τον άλλο αντισυστημικό πόλο…

Ισως ξενίσει πολλούς αναγνώστες το ότι γράφω αυτά τα σκιαχτικά σε μια στιγμή που τα πράγματα δείχνουν να πηγαίνουν καλύτερα, που η κυβέρνηση πανηγυρίζει για τον ΤΑΡ, που εισπράττουμε επαίνους από έξω κ.λπ. Αλλά ακόμη και αν πιστέψουμε ότι όλα αυτά είναι κάτι παραπάνω από μια πρόσοψη στολισμένη με επικοινωνιακά εφέ, αξίζει να έχουμε κατά νου αυτό που είπε ένας γάλλος ιστορικός του 19ου αιώνα, δεν θυμάμαι τώρα ποιος: ότι οι επαναστάσεις (και, γενικεύω εγώ, οι κάθε μορφής ρήξεις με το καθεστώς) δεν γίνονται όταν τα πράγματα χειροτερεύουν αλλά όταν καλυτερεύουν. Η πιο πρόσφατη επιβεβαίωση είναι τα όσα συμβαίνουν στην Τουρκία και τη Βραζιλία. Ενώ αυτά που συμβαίνουν στην Αίγυπτο αποδεικνύουν ότι η δημοκρατική νομιμοποίηση δεν σημαίνει πάντα πως μπορούν να λυθούν δημοκρατικά οι αντιφάσεις μιας κοινωνίας.