[Ιστορίες] «Ηταν τα καλύτερα χρόνια…»

«…ήταν τα χειρότερα χρόνια, ήταν η εποχή της σοφίας, ήταν η εποχή της ανοησίας, ήταν η εποχή της πίστης, ήταν η εποχή της δυσπιστίας, ήταν η εποχή του φωτός, ήταν η εποχή του σκότους, ήταν η άνοιξη της ελπίδας, ήταν ο χειμώνας της απελπισίας, είχαμε τα πάντα μπροστά μας, δεν είχαμε τίποτα μπροστά μας, πηγαίναμε όλοι κατευθείαν στον παράδεισο, πηγαίναμε όλοι ίσια στην κόλαση». 

Κάρολος Ντίκενς,
Ιστορία Δύο Πόλεων, 1859

Μία ομάδα ερευνητών από το Πανεπιστήμιο του Τορόντο με επικεφαλής την καθηγήτρια Ψυχολογίας Μάγια Ντίκιτς έκανε πρόσφατα ένα πείραμα. Στρατολόγησε 100 φοιτητές του πανεπιστημίου και τους χώρισε σε δύο ομάδες. Η μία κλήθηκε να διαβάσει επιτόπου ένα διήγημα – μπορούσαν να επιλέξουν μεταξύ οκτώ διηγημάτων ισάριθμων συγγραφέων, όπως ο Ουάλας Ερλ Στέγκνερ και η Τζιν Στάφορντ. Η άλλη κλήθηκε να διαβάσει ένα δοκίμιο – μπορούσαν και αυτοί να επιλέξουν μεταξύ οκτώ δοκιμίων ισάριθμων διανοουμένων, όπως ο ιρλανδός δραματουργός Τζορτζ Μπέρναρντ Σο και ο αμερικανός εξελικτικός βιολόγος Στίβεν Τζέι Γκουλντ.

Ολοι οι συμμετέχοντες κλήθηκαν κατόπιν να συμπληρώσουν ένα ερωτηματολόγιο ειδικά σχεδιασμένο ώστε να αξιολογηθεί η συναισθηματική τους ανάγκη για βεβαιότητα και σταθερότητα. Εξέφρασαν τη συμφωνία ή τη διαφωνία τους με δηλώσεις όπως «δεν μου αρέσουν οι αβέβαιες καταστάσεις» ή «δεν μου αρέσουν οι ερωτήσεις που επιδέχονται πολλές διαφορετικές απαντήσεις». Διαπιστώθηκε λοιπόν ότι όσοι είχαν διαβάσει διηγήματα εξέφρασαν σαφώς μικρότερη ανάγκη για τάξη και σαφώς μεγαλύτερη άνεση με την αμφισημία.

Προσπαθώντας να εξηγήσουν τα αποτελέσματα, οι ερευνητές σημείωσαν πως οι σκέψεις που κάνει ο αναγνώστης κάποιου λογοτεχνικού έργου δεν τον οδηγούν απαραίτητα σε μια απόφαση· επιπλέον, «μπαίνει» μέσα στη σκέψη ανθρώπων που μπορεί προσωπικά να αποστρέφεται. Ανεξάρτητα, για παράδειγμα, του πόσο δυσάρεστο βρίσκει ένας αναγνώστης τον Χιούμπερτ Χιούμπερτ στη «Λολίτα», μοιράζεται τις σκέψεις και τα συναισθήματά του. «Αυτή η διπλά ανακουφιστική διαδικασία – να σκέφτεσαι τα πράγματα χωρίς να αγωνιάς για γρήγορες κρίσεις και οριστικές απαντήσεις και να σκέφτεσαι με τρόπους διαφορετικούς από τον δικό σου – μπορεί να κάνει το μυαλό πιο ανοιχτό». Που σημαίνει λιγότερο άκαμπτο, λιγότερο απόλυτο, λιγότερο επιθετικό. Τυχαίο είναι που σε αυτή τη χώρα διαβάζουμε λίγο;