[Τρίτη άποψη] Το διάβασμα ως καταναγκασμός

Μια μεγάλη πρόοδος έχει συντελεστεί στη χώρα. Δεν αναφέρομαι στη μείωση των ελλειμμάτων, δεν μιλώ για την επιτυχή συνύπαρξη των τριών εταίρων, ούτε για τον εξορθολογισμό της αντιπολιτευτικής τακτικής του ΣΥΡΙΖΑ. Και όσο για τη μείωση της εκλογικής και κοινωνικής απήχησης της Χρυσής Αυγής, φαίνεται ότι είμαστε ακόμη πολύ μακριά από αυτή την ημέρα. Αλλά τότε πού είναι η πρόοδος;

Κάθε χρόνο, αυτές τις ημέρες του Ιουνίου, οι δρόμοι και τα πεζοδρόμια έξω από τα σχολεία ήσαν γεμάτοι σκισμένα σχολικά βιβλία. Οι μαθητές έβγαιναν από την τάξη και αμέσως έσκιζαν τα εγχειρίδια που τους ταλαιπώρησαν ολόκληρη τη χρονιά. Εφέτος, ενώ πέρασα από διάφορα σχολεία, δεν είδα σκισμένες σελίδες. Επαψαν να τα σκίζουν; Οχι, βέβαια. Απλώς, κάποιοι δήμαρχοι είχαν φροντίσει να υπάρχουν έξω από τα σχολεία υπάλληλοι των δήμων με σακούλες, για να μαζεύουν ό,τι έσκιζαν και πετούσαν οι μαθητές.

Στο σημείο αυτό, εδώ έχουμε δύο καλά: αφενός φροντίζουμε να μη ρυπαίνουμε το φυσικό περιβάλλον, αφετέρου ως έθνος που σέβεται τους μύθους του τηρούμε τις παραδόσεις. Γιατί, προφανώς, αποτελεί στοιχείο μιας παράδοσης το σκίσιμο των σχολικών (και όχι μόνο) βιβλίων. Αν έπεφτε λόγος, μάλιστα, στις δύο άλλοτε πρωταθλήτριες του ελληνικού στίβου, Χαλκιά και Παπαχρήστου, ίσως να πρόσθεταν μία ακόμη διάσταση: το σκίσιμο των βιβλίων είναι στο DNA του Ελληνα. Και όποιος το αμφισβητεί («χρυσαυγίτικη») φωτιά να τον κάψει.

Ας σοβαρευτούμε. Οι μαθητές δεν σκίζουν τα βιβλία τους κάθε χρόνο εξαιτίας του κακού επιπέδου του εκπαιδευτικού μας συστήματος. Ισχύει κάτι πολύ χειρότερο. Η καταστροφή των βιβλίων από τους μαθητές προδίδει μια κοινωνία στην οποία ζει και βασιλεύει και τις συνειδήσεις των ανθρώπων κυριεύει η «κοινοτοπία του κακού», όπως την όρισε η γερμανοεβραία φιλόσοφος Χάνα Αρεντ.

Ακόμη προβάλλεται στους κινηματογράφους η ταινία της Μαργκαρέτε φον Τρότα «Χάνα Αρεντ», με θέμα τη δίκη του Ναζί Αντολφ Αϊχμαν και την πνευματική πορεία που ακολούθησε η φιλόσοφος Χάνα Αρεντ προκειμένου να χρησιμοποιήσει τον όρο «κοινοτοπία του κακού». Το κακό, σύμφωνα με την προσέγγισή της, δεν είναι κάτι δαιμονικό, ανήκουστο ή αιφνίδιο. Το κακό είναι ακραίο, αλλά όχι ριζοσπαστικό. Αντίθετα, κατά τη γνώμη της, είναι κοινότοπο και εντοπίζεται στην αδυναμία των ανθρώπων να έρθουν σε σύγκρουση με τις ιεραρχίες και τις παραδόσεις, όταν αυτές οδηγούν την ανθρωπότητα στην ανυποληψία. Στο βιβλίο της «Ο Αϊχμαν στην Ιερουσαλήμ» (εκδ. Νησίδες) αναφέρει ότι σε μια στιγμή ο Αϊχμαν ρωτήθηκε αν υπήρχε περίπτωση να αντισταθεί στις διαταγές που εκτελούσε όντας υπεύθυνος για τη μεταφορά των Εβραίων στα στρατόπεδα εξόντωσής τους. Εκείνος απάντησε ότι, ναι, θα το έκανε, αν βεβαίως, ιεραρχικά, είχε διαταχθεί να το κάνει.

Το σκίσιμο των βιβλίων είναι ένας τρόπος να εκφραστεί η ελληνική εκδοχή της κοινοτοπίας του κακού. Είναι η υπακοή σε μια παραδοσιακή «διαταγή» από μια κοινωνία που μισεί τη γνώση. Σκίζοντας τα βιβλία τους οι μαθητές δηλώνουν την περιφρόνησή τους για τη γνώση που αυτά περιέχουν. Ταυτίζουν, βεβαίως, τη γνώση με την επιβολή, την κακώς νοούμενη πειθαρχία και με την παπαγαλία. Την ταυτίζουν με τον πειθαναγκασμό, όχι με την απόλαυση της ανάγνωσης και της γραφής. Αν όμως πούμε στους μαθητές ότι «αυτό που κάνετε είναι κακό», δεν θα διορθωθεί τίποτα. Μια τέτοια προτροπή είναι ηθικολογία.

Στην «Κριτική της κριτικής δύναμης» (1790) ο Καντ δεν αναζητεί το καλό πολίτευμα στον σεβασμό της ιεραρχίας και της παράδοσης, όπως διδάσκει η «κοινοτοπία του κακού». Η ηθική διαμόρφωση ενός λαού εξαρτάται από ένα καλό πολίτευμα. Ακόμη και ένας «κακός» άνθρωπος μπορεί να γίνει καλός πολίτης σε ένα καλό κράτος. Και καλό κράτος είναι εκείνο που διευκολύνει την αγάπη στη γνώση.

Εμείς δεν μπορούμε να αντιμετωπίσουμε τις οικείες εκδοχές της κοινοτοπίας του κακού (ανάμεσα στις οποίες, το σκίσιμο των βιβλίων έχει ουσιαστική σχέση με την άνοδο της Χρυσής Αυγής), όχι επειδή έχουμε κακό εκπαιδευτικό σύστημα, αλλά επειδή στην κοινωνία μας φθάσαμε στο σημείο το διάβασμα να θεωρείται, αντί για απόλαυση, τιμωρία. Ουσιαστικά, βολευόμαστε με τους μύθους και τις ιεραρχίες που αυτοί έχουν επιβάλει.

Ο Γιώργος Σιακαντάρης είναι επιστημονικός διευθυντής του ΙΣΤΑΜΕ