[Ενστάσεις] Η κοινοτοπία του κακού

Ηταν λάθος μου που ώς χθες δεν είχα δει την ταινία της γερμανίδας σκηνοθέτριας Μαργκαρέτε φον Τρότα για τη Χάνα Αρεντ και κυρίως την ιστορία του βιβλίου της «Ο Αϊχμαν στην Ιερουσαλήμ. Μια έκθεση για την κοινοτοπία του κακού», που γράφτηκε το 1962, στη διάρκεια και μετά το τέλος της δίκης ενός πρώην Ναζί αξιωματικού ο οποίος συγκαταλέγεται στους πρωτεργάτες της Τελικής Λύσης, της εξόντωσης δηλαδή περί τα 6 εκατομμύρια Εβραίων στα ναζιστικά στρατόπεδα θανάτου.

Η ταινία δεν κάνει επίδειξη δεξιοτεχνίας. Εχει καταφέρει όμως να συμπυκνώσει με μεγάλη ακρίβεια την ιστορία της συγγραφής και της υποδοχής του βιβλίου: πώς η γερμανοεβραία φιλόσοφος πήγε στην Ιερουσαλήμ να καλύψει την πολύκροτη δίκη για λογαριασμό του σπουδαίου περιοδικού «New Yorker», πώς δούλεψε, πώς η λογική προσέγγιση των γεγονότων νίκησε τη συναισθηματική, πώς εντέλει οδηγήθηκε στη θέση της ότι ο Αϊχμαν, προσηλωμένος στο τυπικό καθήκον που του είχε επιφυλάξει η θέση του στην αλυσίδα της ιεραρχίας, έκανε με τεράστιο επαγγελματισμό τη δουλειά του, τη διεκπεραίωση πληθώρας θανάτων.

Αυτό που η Αρεντ ονόμασε «κοινοτοπία του κακού» ήταν η απόλυτη ανικανότητα αυτού του προσώπου ακόμα και να σκεφτεί ότι «η δουλειά του» είναι κάτι αποτρόπαιο. Αυτό λέει η Αρεντ – έστω κι αν, όπως παρατηρεί σε διαδικτυακή συνομιλία μας φίλος εκδότης (παραπέμπει και σε πρόσφατο άρθρο της Ανιέτ Βιβορκά στον «Μοντ»), νεότερες εκδοχές θεωρούν ότι η ανάγνωση της Αρεντ είναι αυθαίρετη, ότι ο Αϊχμαν δεν ήταν απλός γραφειοκράτης, γρανάζι ενός τερατώδους συστήματος, αλλά φανατικός Ναζί και αντισημίτης.

Ομως η ταινία δεν έχει γίνει καν για το θέμα αυτό, αλλά για κάτι ακόμα σημαντικότερο: για το δικαίωμα ενός πνευματικού ανθρώπου να τολμά να διατυπώνει την άποψή του, ακόμα κι αν δεν είναι αρεστή στους πολλούς. Η κινηματογραφική «Χάνα Αρεντ» καταγράφει την πνευματική περιπέτεια ενός προσώπου που χρειάστηκε, υπερασπιζόμενο την ανάλυσή του, τη γνώμη του και την ελευθερία αυτής της γνώμης, να πάει κόντρα στη γενική πεποίθηση.

Εξαιτίας αυτού, μάλιστα, υπέστη απίστευτους προπηλακισμούς (στην καριέρα και στην ιδιωτική ζωή της) επειδή με την άποψή της έθιξε ένα εθνικό ταμπού. Ανάλογους διωγμούς, συχνά μέχρι εξοντώσεως, έζησαν στο βάθος του ιστορικού χρόνου πρόσωπα που με την άποψή της επίσης έθιξαν ιδεολογικά ταμπού και σταθερές. Η Χάνα Αρεντ είναι σήμερα επίκαιρη κυρίως γι’ αυτό: επειδή διεκδίκησε το δικαίωμα να πάει αντίθετα στο ρεύμα. Το ίδιο δικαίωμα που σε κοινωνίες όπως η ελληνική σήμερα γίνεται αυτομάτως αιτία διωγμών, συκοφαντιών, ύβρεων.