[Τρίτη άποψη] Καθαροί κανόνες για όλους

Με μια πρώτη ματιά τα πράγματα μοιάζουν απλά και προς τη σωστή κατεύθυνση: αντιλαμβανόμενη τη σοβαρότητα της κατάστασης και σε αγαστή συνεργασία με άλλα διεθνή κέντρα αποφάσεων, η Ευρωπαϊκή Ενωση επισημοποίησε στο Συμβούλιο Κορυφής της 22ας Μαΐου τη στρατηγική της κατά της φοροδιαφυγής και της φορολογικής απάτης. Βασικός μοχλός, η αυτόματη ανταλλαγή πληροφοριών μεταξύ των κρατών-μελών – άρα, η σμίκρυνση έως εξαφάνιση του τραπεζικού απορρήτου -, καθώς και μια σειρά εναρμονίσεων: κοινή αντιμετώπιση των ευρωπαϊκών, αλλά εκτός Ευρωπαϊκής Ενωσης, φορολογικών παραδείσων (Ελβετία, Λίχτενσταϊν, Μονακό, Ανδόρα και Αγιος Μαρίνος), κοινό ευρωπαϊκό σχέδιο (Action Plan) για την καταπολέμηση της φοροδιαφυγής, της φοροαπάτης και της φοροαποφυγής (ιδίως σε σχέση με τον ΦΠΑ), αναθεώρηση των φορολογικών Οδηγιών. Κάλλιο αργά παρά ποτέ, να και ένα «παράπλευρο καλό» της κρίσης θα μπορούσαμε καταρχήν να σκεφτούμε.

Τα πράγματα όμως, τα οποία ουδέποτε στην Ευρώπη, ιδίως στη σφαίρα της οικονομίας, είναι απλά, στο συγκεκριμένο ζήτημα αποδεικνύονται ακόμα πιο περίπλοκα. Πρώτον, η πρωτοβουλία δεν ήταν τόσο αυθόρμητη: οφείλεται κυρίως στην αλλαγή στάσης των Ηνωμένων Πολιτειών στο θέμα του τραπεζικού απορρήτου, με την απαίτηση να αποκαλύπτουν τα στοιχεία τους και οι ξένες εταιρείες που είναι εγκατεστημένες εκεί και άρα τη μη αποδοχή, για λόγους ανταγωνισμού αλλά και κύρους, ότι κάτι τέτοιο δεν θα ισχύει και στην Ευρωπαϊκή Ενωση. Περισσότερο από κοινή συνεννόηση των Ευρωπαίων, το βήμα γίνεται υπό την πίεση των Αμερικανών – κάτι που δείχνει, σε μία ακόμη περίσταση, τον χαρακτήρα της ευρωπαϊκής ενοποίησης. Δεύτερον, τα μέτρα είναι καλά, αλλά οι – πολλές – εξαιρέσεις είναι ακόμη άγνωστο πώς θα αντιμετωπιστούν: Λουξεμβούργο και Αυστρία – οι δύο πιο βαριές εντός της Ενωσης «επενδυτικές βιομηχανίες», με την πρώτη να υπολείπεται μόνο των Ηνωμένων Πολιτειών – συναρτούν την άρση του απορρήτου από την επέκτασή της στην «ομάδα Ελβετίας», άρα «συμφωνούν» μόνο για να κερδίσουν χρόνο· η Ιρλανδία επιμένει στο ειδικό φορολογικό της καθεστώς για τις επιχειρήσεις (αγωνίστηκε, άλλωστε, για να το διατηρήσει, παρά το Μνημόνιο, και σε αυτό, σε μεγάλο βαθμό, χρωστά τη σχετικά γρήγορη έξοδό της στις αγορές)· οι δε μεγαλύτεροι φορολογικοί παράδεισοι στον κόσμο δεν αγγίζονται καν στη συμφωνία, καθώς βρίσκονται είτε εκτός Ευρώπης (Σιγκαπούρη, νησιά Ειρηνικού) είτε στο μεγαλύτερο νησί της Ευρώπης, που δεν είναι βέβαια η Κύπρος, αλλά η χώρα που έχει «ανεξαρτητοποιήσει» το Τζέρσεϊ, το Γκέρνσεϊ και άλλους τέτοιου είδους εξωτικούς προορισμούς.

Με δύο λόγια: η μάχη κατά της φοροδιαφυγής και της φορολογικής παρανομίας είτε θα είναι παγκόσμια είτε δεν θα μπορέσει να κερδηθεί. Οσο διατηρούνται πολλά διαφορετικά καθεστώτα και συνυπάρχουν πολλά και εξαιρετικά περίπλοκα νομοθετικά πλαίσια θα είναι δυνατό – και νόμιμο – το «φορολογικό ψώνισμα» (η επιλογή της πιο συμφέρουσας φορολογικής βάσης), άρα θα είναι εκ των πραγμάτων αδύνατο να υπάρξουν, πολλώ μάλλον να εφαρμοστούν, κοινοί και καθαροί κανόνες. Η πίεση των Ηνωμένων Πολιτειών – όχι γιατί ενδιαφέρεται να κάνει τον «παγκόσμιο χωροφύλακα» αλλά γιατί υπολόγισε ότι με το υπάρχον καθεστώς χάνει πολλά έσοδα – είναι κρίσιμη για την κάμψη των αντιστάσεων πολλών εξω-ευρωπαϊκών κέντρων, η Ευρώπη όμως πρέπει να βρει και να επιβάλλει μόνη την ισορροπία της. Και αυτή η ισορροπία φοβούμαι ότι δεν μπορεί να βρεθεί όσο αποκρούεται κάθε υπόνοια φορολογικής εναρμόνισης, υπό την πίεση της Βρετανίας, πριν ακόμη συζητηθεί.

Ο πάντα ρεαλιστής και πάντα φιλευρωπαίος Πρωθυπουργός του Λουξεμβούργου Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ δήλωσε, με την ευκαιρία της συμφωνίας της 22ας Μαΐου, ότι «τίποτα πια δεν θα είναι το ίδιο». Μπορεί πράγματι το παλιό – το τραπεζικό απόρρητο, όπως το ξέραμε – να πεθαίνει, το καινούργιο όμως, μια ειλικρινής προσπάθεια να φορολογούνται όλοι δίκαια και ισότιμα, θέλει άλλου είδους τόλμη. Ισχύει και για τα εθνικά συστήματα, κάτι που καθιστά το επερχόμενο φορολογικό νομοσχέδιο της ελληνικής κυβέρνησης ακόμη πιο κρίσιμο.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος,
πρόεδρος της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς