Τι σημαίνει να είσαι Ευρωπαίος

Πολλοί από αυτούς δεν το έχουν πάρει είδηση, διότι είναι γραμμένη με τα μικρότερα δυνατόν γράμματα, αλλά η αναγραφή «Ευρωπαϊκή Ενωση» υπάρχει στα διαβατήρια των Βρετανών. Η ασυνείδητη επιλογή ενός μεγέθους γραμματοσειράς μικρότερου από ό,τι, για παράδειγμα, στα γαλλικά διαβατήρια, όπου η αναγραφή «Ευρωπαϊκή Ενωση» έχει το ίδιο μέγεθος γραμματοσειράς με την αναγραφή «Γαλλική Δημοκρατία», έχει τη σημασία της. Οι υπήκοοι των τελευταίων κρατών που εντάχθηκαν στην ΕΕ επιδεικνύουν καμαρωτά το ευρωπαϊκό τους διαβατήριο όταν ταξιδεύουν. Για έναν Λετονό ή έναν Σλοβάκο, αυτό δεν είναι μόνο το τέλος του εφιάλτη της ανάγκης για βίζα προκειμένου να διασχίσουν και το παραμικρό σύνορο, είναι επίσης ένα σύμβολο, της συμμετοχής σε μια διεθνική κοινότητα, που η Ιστορία τούς απαγόρευε για καιρό.

Παρ’ όλα αυτά, άραγε το προσφιλές τους διαβατήριο της ΕΕ τους καθιστά ευρωπαίους πολίτες; Οχι, φυσικά. Χρειάζονται περισσότερα από μια επιγραφή, μεγάλη ή μικρή, σε ένα κομμάτι χαρτόνι για να γίνει κάποιος πολίτης. Η ενωμένη Ευρώπη γεννήθηκε ως μια οικονομική οντότητα, ένα οικοδόμημα στο οποίο ο πολίτης ήταν αξεσουάρ.

Η οικονομική κρίση που ρημάζει την ευρωζώνη αλλάζει, κατά κάποιον τρόπο, τα δεδομένα. Αν η Ευρώπη είναι οικοδομημένη μόνο πάνω στην οικονομία, τότε ο βασιλιάς είναι γυμνός. Περισσότερο από ποτέ μετά την εμφάνιση της κρίσης, η αναγκαιότητα μιας νέας ευρωπαϊκής ιδέας, μιας ιδέας κοινωνικής και πολιτικής, είναι εξόφθαλμη. «Οταν λέμε “εμείς” στο ευρωπαϊκό επίπεδο, τι εννοούμε;», ρωτούσε ο βούλγαρος πολιτολόγος Ιβάν Κραστέφ στη διάρκεια ενός συνεδρίου τον Απρίλιο στο Πανεπιστήμιο της Σόφιας. «Αν θέλουμε να λειτουργήσει σωστά η ΕΕ, πρέπει ανυπερθέτως να ξεκινήσουμε ορίζοντας τι σημαίνει αυτό το ευρωπαϊκό “εμείς”».

Διχασμένοι από την κρίση, οι Ευρωπαίοι του Νότου και εκείνοι του Βορρά σχηματίζουν άραγε ένα «εμείς»; «Εμείς» είναι ένα άθροισμα των ευρωπαϊκών θεσμών ή 27 λαοί που ζουν ο ένας πλάι στον άλλον; Ή όλα αυτά ταυτόχρονα; Στις 14 Μαΐου στο Παρίσι, στο Maison de l’ Europe, θα διεξαχθεί ένα συνέδριο με θέμα ένα άλλο καυτό ερώτημα: «Πρέπει να νιώθουμε υπερήφανοι που είμαστε Ευρωπαίοι;».

Είναι προφανές πως ο Ηomo Εuropeus μένει να εφευρεθεί. Ο Ευρωπαίος υφίσταται, αλλά η κοινωνική και πολιτική του διάσταση είναι λειψή. Η κρίση του χρέους ωθεί σε μια βαθύτερη θεσμική ολοκλήρωση της ευρωζώνης αλλά ο Ευρωπαίος νιώθει αποκλεισμένος: το χάσμα ανάμεσα στους θεσμούς της ΕΕ και στους πολίτες των κρατών-μελών, αντί να μικραίνει, έχει διευρυνθεί.

Αντίθετα με τους εξωτερικούς μετανάστες στην ΕΕ, οι ευρωπαίοι υπήκοοι μπορούν να πάνε ελεύθερα να αναζητήσουν εργασία στους κόλπους της ΕΕ. Αυτό τους καθιστά άραγε πολίτες της ΕΕ; Οταν το «Σπίγκελ» επιδεικνύει θριαμβευτικά στο εξώφυλλο αυτούς τους νέους άνεργους πτυχιούχους του Νότου που μεταναστεύουν και τροφοδοτούν τη γερμανική οικονομική μηχανή, η διάσταση μιας κοινής υπηκοότητας, χωρίς να μιλήσουμε καν για μια κοινή ταυτότητα, είναι απολύτως απούσα. «Η ευρωπαϊκή υπηκοότητα δεν συνδέεται με την πρόσβαση στην αγορά εργασίας», επισημαίνει ο Λοΐκ Ζουλάι, καθηγητής Ευρωπαϊκού Δικαίου στο ευρωπαϊκό πανεπιστημιακό Ινστιτούτο της Φλωρεντίας. «Υποτίθεται ότι αντιπροσωπεύει πολύ περισσότερα από αυτό».

Πέρα από τα κενά των συνθηκών, υπάρχει ένας θεσμός που έχει συνεισφέρει σημαντικά, με τον τρόπο του, στην οικοδόμηση της ευρωπαϊκής υπηκοότητας: το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο. «Με κάθε του απόφαση, το Δικαστήριο χορηγεί δικαιώματα στους ευρωπαίους υπηκόους και λίγο μεγαλύτερη ουσία στην πολιτική Ευρώπη», επισημαίνει ο Ετιέν Πατό, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης και ειδικός στο ευρωπαϊκό κοινωνικό δίκαιο, σε μια μελέτη που δημοσιεύτηκε στον ιστότοπο La vie des idees.

Στο πλαίσιο της δικαιοδοσίας του, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο έχει εσκεμμένα επικεντρωθεί στο δικαίωμα της ελεύθερης κυκλοφορίας προσώπων, αξιοποιώντας ολοένα και περισσότερο τις δυνατότητες που δίνει, διευρύνοντας το δικαίωμα παραμονής και μεταθέτοντας σε δεύτερο επίπεδο την αρχική οικονομική λειτουργία της ελεύθερης διακίνησης. Ο Ετιέν Πατό είναι πεπεισμένος: μπορούμε εφεξής να μιλάμε για «ευρωπαϊκή κοινωνική υπηκοότητα». Ομως, απέναντι στο τσουνάμι της κρίσης του ευρώ και στην άνοδο του ευρωσκεπτικισμού που προκαλεί, αυτά τα μικρά βήματα δεν αντισταθμίζουν την απουσία του affectio societatis, που εμποδίζει την εδραίωση μιας ευρωπαϊκής ταυτότητας. Σκληρή ειρωνεία, το 2013 είναι, επισήμως για την ΕΕ, «το ευρωπαϊκό έτος των πολιτών». Το γνωρίζατε;  

Η Σιλβί Κοφμάν είναι διευθύντρια σύνταξης της γαλλικής «Μοντ»