Οι θετικές όψεις της ελληνικής παράδοσης

Λίγοι πρέπει να είναι οι άθρησκοι και οι άθεοι, Ελληνες ή ξένοι, που δεν συγκινούνται από τον ελληνικό τρόπο εορτασμού του Πάσχα. Είναι μια κατανυκτική πορεία από τον αξιοπρεπή θρήνο στη λύτρωση και την ευφροσύνη, μια ιεροτελεστία πιο αισθησιακή, και ωστόσο πιο σεμνή και με μεγαλύτερη εσωτερικότητα από τις αντίστοιχες ρωμαιοκαθολικές λιτανείες. Εύκολα μπορεί ένας κάπως μορφωμένος παρατηρητής να διακρίνει τα αρχέγονα, παγανιστικά στοιχεία που επιβιώνουν στη χριστιανική παράδοση, όπως την τηρούν η Εκκλησία και ο λαός μας. Μέσα από τον ανθοστόλιστο Επιτάφιο αχνοφέγγουν τα Αδώνεια των αρχαίων Ελλήνων. Μέσα στο πανηγύρι της  Λαμπρής αντηχούν ακόμη τα αθηναϊκά Διονύσια και ανάλογες γιορτές σε άλλα μέρη της αρχαίας Ελλάδας.

Υπάρχουν άλλωστε ώς σήμερα σε πολλές περιοχές της χώρας μας παραδόσεις που κατάγονται απευθείας και αδιαμεσολάβητα από αρχαία έθιμα. Ο αιγινήτικος «Λειδινός», για παράδειγμα, που γιορτάζεται τον Σεπτέμβριο, παραπέμπει άμεσα στα Αδώνια. Οπως επίσης διατηρούνται στην ύπαιθρο σχεδόν απαράλλαχτα γλωσσικά, αρχαία δημοτικά τραγούδια: ελάχιστη είναι η απόσταση από το «άλει, μύλε, άλει» στο «άλεθε, μύλε, άλεθε» ή από το «ήλθ’, ήλθε χελιδών» στο «ήρθε, ήρθε χελιδόνι».

Δεν λαογραφώ εδώ, ούτε αναλύομαι σε πατριωτικό λυρισμό. Παίρνω αφορμή από το ελληνικό Πάσχα για να πω ότι οι παραδόσεις, όπως και η γλώσσα, ενός λαού με τόσο μεγάλη Ιστορία, τόσο έντονη την πολιτισμική σφραγίδα του σε ολόκληρη την ανθρωπότητα και τόσο ισχυρό αίσθημα ιδιοπροσωπίας δεν χάνονται τόσο εύκολα, ακόμη και σε περιόδους παρακμής.

Ούτε η αστικοποίηση ούτε ο εξευρωπαϊσμός  ούτε η «ξενομανία» απειλούν την ελληνική ταυτότητα τόσο όσο θέλουν να πιστεύουν οι γλωσσαμύντορες, οι ξενόφοβοι και οι συνωμοσιολάγνοι. Πολύ περισσότερο κακό τής κάνουν εκείνοι που γυρίζουν τις θετικές όψεις της ελληνικής πολιτισμικής φυσιογνωμίας σε αρνητικές – κάτι που μπορεί να συμβεί και συμβαίνει άλλωστε με τα ιδιαίτερα ψυχολογικά γνωρίσματα των περισσότερων λαών.

Εχω ακούσει ακόμη και ξένους που αντιπαθούσαν γενικά τον χαρακτήρα των Νεοελλήνων να μας αναγνωρίζουν μια πολύ μεγάλη αρετή: τη γενναιοδωρία. Θυμάμαι πόσο είχε εκπλαγεί μια γερμανίδα φίλη μου όταν, σε ένα εστιατόριο, ζήτησε με έκδηλη λαχτάρα ένα τσιγάρο από κάποιον που καθόταν στο διπλανό μας τραπέζι, αργότερα, πιο δειλά και απολογητικά τώρα, άλλο ένα, και φεύγοντας εκείνος τής άφησε, με ένα χαμόγελο κατανόησης, ολόκληρο το πακέτο του. Το παράδειγμα μπορεί να φανεί μπανάλ, αλλά τη σημασία του θα την καταλάβει καλύτερα όποιος έχει ζήσει σε χώρες του ευρωπαϊκού Βορρά. Δεν θα ξεχάσω ποτέ τον φινλανδό φαντάρο που τριγύριζε μια νύχτα σε ένα κλαμπ του Ελσίνκι με ένα μάρκο στο χέρι και παρακαλούσε για ένα τσιγάρο. Στο τέλος κάποιος του έδωσε ένα – και τσέπωσε το μάρκο!

Υπάρχει όμως και η αρνητική εκδοχή της γενναιοδωρίας μας: η σπατάλη. Την αίσθηση της διαφοράς ανάμεσα στο «προσφέρω» και το «χαραμίζω» πρέπει να παραδεχτούμε ότι δεν την έχουμε πολύ ανεπτυγμένη ως λαός. Ή μάλλον την είχαμε κάποτε, αλλά την έχουμε απωθήσει σε κάποια αδρανή άκρη του πολιτισμικού DNA μας. Από τα χιλιάδες ευρώ που ξοδεύονται (έστω ξοδεύονταν, προ Κρίσης) στα ξενυχτάδικα για ουίσκι και λουλούδια στα πόδια της μιας ή της άλλης μαργιόλας αοιδού ώς τη βουλιμική αγορά περιττών προϊόντων («γκάτζετ»), έχει κανείς την εντύπωση μιας οικονομικής επιπολαιότητας που είναι τόσο περισσότερο δυσάρεστη όσο συνδέεται με την ευκολία πρόσβασης στο χρήμα, μέσα από δανεικά, ραντιέρικα εισοδήματα, αργομισθίες ή κομπίνες.   

Θα δώσω ένα άλλο παράδειγμα από τις προσωπικές εμπειρίες μου. Η γυναίκα  μου είναι Σκανδιναβή. Επειτα από είκοσι πέντε χρόνια στην Ελλάδα εξακολουθεί να βαδίζει «απρόσεκτα» στα πεζοδρόμια και να περνάει τις διαβάσεις με υπερβολική εμπιστοσύνη στο πράσινο φανάρι. Γιατί έχει μεγαλώσει σε μια χώρα όπου τα πεζοδρόμια προορίζονται για τους πεζούς και είναι σε άριστη κατάσταση, ενώ οι οδηγοί σέβονται ευλαβικά τους κανόνες κυκλοφορίας. Το αποτέλεσμα είναι να σκοντάφτει συχνά σε ποικίλα εμπόδια και σε ρήγματα του τσιμέντου, να κινδυνεύει από τροχοφόρα που παραβιάζουν το κόκκινο ή καβαλούν τα πεζοδρόμια. Εγώ, από την άλλη, με διαφορετικές προσλαμβάνουσες, έχω μάθει από τα γεννοφάσκια μου, που λέει ο λόγος, να έχω τα μάτια μου δεκατέσσερα, όταν κινούμαι στην πόλη με τα πόδια.

Με αφετηρία πάλι ένα καθημερινό, τετριμμένο παράδειγμα όπως αυτό, έχω σκεφτεί επανειλημμένα πόσο οι ανώμαλες, απρόβλεπτες καταστάσεις που αντιμετώπιζε ανέκαθεν ο Ελληνας, είτε λόγω ευμετάβλητων και αντίξοων ιστορικών συνθηκών είτε λόγω ενός ανοργάνωτου και ασύδοτου κράτους, τον έκαναν κατ’ ανάγκην ανοιχτομάτη, ευέλικτο και επινοητικό, όπως επισημαίνουν και οι περισσότεροι ξένοι που μας γνωρίζουν.

Η θετική εκδοχή αυτών των ιδιοτήτων αναπτύσσεται κυρίως στο εξωτερικό, όπου είναι γνωστή η προσαρμοστικότητα και η δημιουργικότητα των Ελλήνων στο πλαίσιο των εκεί θεσμών. Η αρνητική εκδοχή θριαμβεύει εδώ, στη χώρα της αυθαιρεσίας, παίρνοντας τόσο συχνά τη μορφή της μπαγαμποντιάς, της λαμογιάς, της τρικλοποδιάς και του πολυπράγμονος παρασιτισμού.

Προφανώς, δεν υποστηρίζω ότι πρέπει να αφήσουμε τα πεζοδρόμιά τους στο χάλι τους και να οδηγούμε κατά το σύστημα «όποιον πάρει ο Χάρος» προκειμένου να μη χάσουμε την εγρήγορση και την εφευρετικότητά μας. Θέλω απλώς να πω ότι τόσο οι παραδόσεις μας όσο και η νοοτροπία  μας έχουν αμφιδύναμο χαρακτήρα. Είναι ζήτημα παιδείας, πολιτικής βούλησης και κοινωνικού προγραμματισμού να ενισχυθεί η θετική δυναμική τους και να ανασταλεί η αρνητική.

Και στο κάτω κάτω, ας μη ξεχνάμε ότι όλες οι παραδόσεις έχουν μια αρχή. Δεν θα ήταν άσχημα, ιδιαίτερα στο σημερινό κλίμα κινητικότητας (αν και συχνά περισσότερο ρητορικής παρά πραγματικής), να εγκαινιάσουμε μερικές που μας χρειάζονται.

Καλό, παραδοσιακά ελληνικό Πάσχα!