Το μπλουζ του ζεστού χρήματος

Ενα πράγμα φαίνεται να είναι βέβαιο από την κυπριακή κρίση: αυτή τη στιγμή, πιθανότατα και τα επόμενα χρόνια, το νησιωτικό έθνος πρέπει να πραγματοποιεί αυστηρότατους ελέγχους στην κίνηση κεφαλαίων μέσα και έξω από τη χώρα. Και αυτό δεν είναι όλο: ο έλεγχος της Λευκωσίας στην κίνηση κεφαλαίων μπορεί να λάβει την ευλογία του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, το οποίο είχε στηρίξει στο παρελθόν αυτού του τύπου τους ελέγχους στην Ισλανδία. Πρόκειται για αξιοσημείωτη εξέλιξη. Θα σηματοδοτήσει το τέλος μιας εποχής στην Κύπρο, η οποία στην ουσία αυτοδιαφημιζόταν την τελευταία δεκαετία ως μέρος όπου πλούσιοι που θέλουν να αποφεύγουν φόρους και ελέγχους μπορούν να παρκάρουν τα χρήματά τους χωρίς να τους ρωτάει κανείς για την προέλευσή τους. Μπορεί όμως να σηματοδοτήσει επίσης την αρχή του τέλους ενός πολύ πιο σημαντικού πράγματος: της εποχής κατά την οποία η ανεξέλεγκτη κίνηση κεφαλαίων θεωρείται φυσιολογική διαδικασία σε όλον τον κόσμο.

Δεν ήταν πάντοτε έτσι. Τις δύο πρώτες δεκαετίες μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο οι περιορισμοί στις διασυνοριακές ροές κεφαλαίων θεωρούνταν ευρέως σωστή πολιτική. Οι περιορισμοί αυτοί ήταν πάνω-κάτω απόλυτοι στα φτωχότερα κράτη και παρόντες στην πλειονότητα των πλουσιότερων κρατών. Η Βρετανία, για παράδειγμα, περιόριζε τους υπηκόους της από τις υπερπόντιες επενδύσεις έως το 1979. Αλλες ανεπτυγμένες χώρες διατήρησαν τους περιορισμούς έως τα τέλη της δεκαετίας του 1980. Ακόμη και οι ΗΠΑ είχαν περιορίσει για σύντομο χρονικό διάστημα, τη δεκαετία του 1960, τις εκροές κεφαλαίων. Με τον καιρό όμως αυτοί οι περιορισμοί θεωρήθηκαν ντεμοντέ. Εως έναν βαθμό, σε αυτή τη στροφή αποτυπώνεται το ότι ο έλεγχος κεφαλαίων έχει ένα δυνητικό κόστος: συνοδεύεται από μια γραφειοκρατική διαδικασία, θέτει εμπόδια στην επιχειρηματική δραστηριότητα, ενώ σύμφωνα με τη συμβατική οικονομική ανάλυση έχει αρνητικές συνέπειες στην ανάπτυξη – αν και δύσκολα προκύπτουν αυτές οι επιπτώσεις από τους αριθμούς. Παράλληλα, όμως, αποτύπωνε την επικράτηση της ιδεολογίας της ελεύθερης αγοράς, σύμφωνα με την οποία οι χρηματαγορές πρέπει να μπορούν να διακινούν κεφάλαια χωρίς να στέκονται εμπόδιο οι γραφειοκράτες.

Το αποτέλεσμα ήταν ότι οι χώρες που συνέχισαν να ασκούν ελέγχους στην κίνηση κεφαλαίων – όπως η Μαλαισία η οποία επέβαλε πλήρη απαγόρευση κυκλοφορίας στη διαφυγή κεφαλαίων το 1998 – αντιμετωπίστηκαν σαν παρίες. Ασφαλώς θα μπορούσαν να είχαν τιμωρηθεί για προσβολή των θεών της αγοράς! Η αλήθεια, όμως, όσο σκληρή και να φαντάζει για τους ιδεολόγους, είναι ότι η απεριόριστη κίνηση κεφαλαίων μοιάζει όλο και περισσότερο με αποτυχημένο πείραμα. Είναι δύσκολο να το φανταστούμε τώρα, αλλά για περισσότερο από τρεις δεκαετίες μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο οικονομικές κρίσεις του είδους, οι οποίες μας έγιναν τώρα τελευταία τόσο οικείες, δεν υπήρξαν καν. Από το 1980 όμως η λίστα μεγαλώνει συνεχώς: Μεξικό, Βραζιλία, Αργεντινή και Χιλή το 1982. Σουηδία και Φινλανδία το 1991. Και πάλι το Μεξικό το 1995. Ταϊλάνδη, Μαλαισία, Ινδονησία και Νότια Κορέα το 1998. Και πάλι η Αργεντινή το 2002. Και φυσικά οι πιο πρόσφατες καταστροφές: Ισλανδία, Ιρλανδία, Ελλάδα, Πορτογαλία, Ισπανία, Ιταλία, Κύπρος.

Ποιο είναι το κοινό ζήτημα σε αυτά τα επεισόδια; Η συμβατική ανάλυση επιρρίπτει την ευθύνη στη δημοσιονομική ασωτία. Αλλά σε ολόκληρη τη λίστα αυτή είναι η περίπτωση μόνο μιας χώρας, της Ελλάδας. Αντίθετα, η κρίση του τραπεζικού συστήματος είναι παρούσα από τη Χιλή και τη Σουηδία έως την Κύπρο. Ο καλύτερος οιωνός μιας κρίσης, όμως, είναι οι μεγάλες εισροές ξένου κεφαλαίου: σε όλες, εκτός από μία-δύο περιπτώσεις που μνημόνευσα, τα θεμέλια της κρίσης έθεσε η αθρόα εισβολή ξένων επενδυτών σε μια χώρα, που συνοδεύτηκε από μια ξαφνική αποχώρηση. Και ας μη νομίζει κανείς ότι αυτού του τύπου οι κρίσεις αφορούν μόνο τις φτωχότερες χώρες. Απόδειξη είναι η Ευρώπη αλλά και οι ΗΠΑ, όπου η φούσκα της αγοράς ακινήτων τροφοδοτήθηκε εν πολλοίς από ξένο χρήμα.

Και τώρα τι; Δεν περιμένω να δω να απορρίπτεται ξαφνικά η ιδέα ότι το χρήμα μπορεί να ταξιδέψει όπου και όποτε θέλει. Αλλά είναι σαφές ότι ο παγκόσμιος καπιταλισμός θα γίνει λιγότερο παγκόσμιος. Ηδη εκείνες οι παλιές κακές ημέρες αρχίζουν να φαίνονται καλές.  

Ο Πολ Κρούγκμαν είναι καθηγητής Οικονομικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο Princeton και έχει τιμηθεί με το βραβείο Νομπέλ Οικονομίας