Στοιχήματα υψηλού ρίσκου στη ρουλέτα της Κύπρου

Ενα φάντασμα επλανάτο πάνω από το ελληνικό πολιτικό σύστημα τις τελευταίες ημέρες. Οχι το, κατά Μαρξ και Ενγκελς, φάντασμα του κομμουνισμού που επλανάτο πάνω από την Ευρώπη. Αλλά το φάντασμα της Κύπρου. Κι αυτό γιατί κυβέρνηση και αξιωματική αντιπολίτευση ήξεραν ότι το πώς θα εξελιχθεί η υπόθεση της Μεγαλονήσου θα είχε αυτόματη αντανάκλαση στην Ελλάδα. 
Να το πούμε απλά. Αν η Κύπρος έπαιρνε μια καλύτερη συμφωνία από το κούρεμα καταθέσεων της Καθαρής Δευτέρας, αυτό θα δικαίωνε εκείνους που υποστήριζαν ότι από το 2010 και μετά η Ελλάδα είχε περιθώριο διαπραγμάτευσης με την Ευρωπαϊκή Ενωση για το Μνημόνιο, αλλά οι κυβερνήσεις μετά το 2010 δεν τόλμησαν. Αν πάλι η Λευκωσία κατέληγε να υποταγεί στο αρχικό πακέτο ή, ακόμη χειρότερα, έμπαινε σε εθνική περιπέτεια τραβώντας στα άκρα την αντιπαράθεση με την Ευρώπη, τότε θα διαψεύδονταν οι ισχυρισμοί – κυρίως του ΣΥΡΙΖΑ – ότι η Αθήνα είχε εναλλακτική στη διαπραγμάτευση και οι απειλές των Ευρωπαίων ήταν μπλόφα. Είναι αυτή η αγωνία για το πολιτικό διακύβευμα – πολύ περισσότερο από την ανησυχία για την τύχη των εν Ελλάδι υποκαταστημάτων της Λαϊκής και της Κύπρου ή για πιθανές παρενέργειες στο ελληνικό τραπεζικό σύστημα – που ζόρισε τα πολιτικά επιτελεία στο Μαξίμου, στην Ιπποκράτους και στην Κουμουνδούρου. Για να αποδειχθεί για άλλη μια φορά μετά το 2008 ότι το εσωτερικό πολιτικό παιχνίδι προσδιορίζεται σε μεγάλο βαθμό από τα συμβαίνοντα, ερήμην ημών, στο εξωτερικό.

Είναι ένα ηλιόλουστο απομεσήμερο του Νοεμβρίου του 2009 στον έβδομο όροφο της Κουμουνδούρου. Απλός και χωρίς γραβάτα ως συνήθως ο Αλέξης Τσίπρας είναι άνετος και συμπαθής στην προσωπική επαφή καθώς υποδέχεται έναν δημοσιογράφο. Ισως να έχει και έναν παραπάνω λόγο να είναι πιο χαλαρός. Οι βουλευτικές του 2009 ήταν οι πιο δύσκολες στη σύντομη θητεία του ως προέδρου του ΣΥΝ που ξεκίνησε το 2008. Η κόντρα με τον Αλέκο Αλαβάνο και η απειρία της ηγεσίας έχουν ως αποτέλεσμα μια δύσκολη προεκλογική καμπάνια, με τον ΣΥΡΙΖΑ να πιέζεται προς το 4%, τα σενάρια για μη είσοδο στη Βουλή να έχουν ξαφνικά αφυπνισθεί κι έναν Τσίπρα που τα έχει δώσει όλα στο τηλεοπτικό ντιμπέιτ των αρχηγών – το τελευταίο που θα δούμε! – για να μπορέσει να σταθεί. Τελικά, ο ΣΥΡΙΖΑ έχει σταθεί μεταξύ 4% και 5% κι ο Αλέξης έχει μπει στη Βουλή ως αρχηγός. Εξού και η φάση του Νοεμβρίου του 2009 έχει χαρακτήρα ανάπαυλας.

Ο επισκέπτης δημοσιογράφος θέτει υπόψη του προέδρου του ΣΥΝ πληροφορίες ότι στις αγορές υπάρχει ανησυχία για την πολιτική της κυβέρνησης Παπανδρέου, ανησυχία που πάει να γίνει αναβρασμός. Οτι υπάρχει μεγάλος κίνδυνος τον Δεκέμβριο το spread να φύγει προς το 300 και να μην ξαναγυρίσει. Οτι η χειροτέρευση των δημοσιονομικών μεγεθών μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα δανεισμού και να οδηγήσει τη χώρα στο ΔΝΤ.

Σίγουρα μια τέτοια εξέλιξη θα ήταν ευνοϊκή για ένα αριστερό κόμμα – δεν είναι έτσι; Ωστόσο, ο Τσίπρας παραμένει σκεπτικός και δεν πολυεντυπωσιάζεται από όλα αυτά. Το σενάριο μιας προσφυγής της Ελλάδας στο ΔΝΤ τού φαίνεται υπερβολικό και δεν τον πείθει. Η αλήθεια είναι ότι η αντίληψή του δεν απέχει από τον μέσο όρο των εκτιμήσεων του ελληνικού πολιτικού προσωπικού που δεν πτοείται την εποχή εκείνη από το διεθνές κλίμα και θεωρεί υπερβολές τα περί χρεοκοπίας.

Είναι, βεβαίως, γνωστό τι έγινε τα επόμενα δυόμισι χρόνια. Πώς ο Τσίπρας από αρχηγός ενός κόμματος με ποσοστό κάτω του 5% μετατράπηκε σε διεθνή προσωπικότητα και πώς πήγε να ψηφίσει τον Ιούνιο του 2012 μέσα σε ένα δάσος από κάμερες και μικρόφωνα ξένων – ακόμη και ιαπωνικών! – τηλεοπτικών συνεργείων. Ο ΣΥΡΙΖΑ έκανε καλή προεκλογική καμπάνια κι έριξε το σύνθημα για μια κυβέρνηση της Αριστεράς που ξεπέρασε το ΚΚΕ και άρεσε σε ένα κομμάτι της κοινωνίας. Είναι όμως γεγονός ότι ο Τσίπρας πρωτίστως και το κόμμα του δευτερευόντως σερφάρισαν πάνω σε ένα μείγμα αγανάκτησης αλλά και αμφισβήτησης για την οικονομική πολιτική της κυβέρνησης Παπανδρέου. Κάτι που επιβεβαιώνει την παλαιά διαπίστωση ότι οι ψηφοφόροι δεν ψηφίζουν, αλλά καταψηφίζουν. Το σημαντικότερο όμως στοιχείο είναι ότι ο ΣΥΡΙΖΑ – ασχέτως ικανοτήτων του προεδρικού επιτελείου – ωφελήθηκε από γεγονότα που δεν δημιούργησε ο ίδιος.

Δέκα μήνες αργότερα και, πιο συγκεκριμένα, την εβδομάδα που πέρασε, οι άνθρωποι του Τσίπρα είχαν ταχεία αντίληψη της σημασίας των γεγονότων στην Κύπρο. Σε βαθμό που η συνολική πολιτική τους εκτίμηση να μπει για κάποια εικοσιτετράωρα σε αναστολή μέχρις ότου φανεί πώς εξελίσσονται τα πράγματα στη Μεγαλόνησο. Η αρχική αντίληψη ήταν ότι οι Κύπριοι, συνδυάζοντας τον ανενδοτισμό, την προσφυγή σε άλλες δυνάμεις όπως η Ρωσία και τη χρηματοπιστωτική επινοητικότητα – η τιτλοποίηση μελλοντικών εσόδων από το αέριο -, θα άλλαζαν τα δεδομένα της διαπραγμάτευσης με τη Φρανκφούρτη – όπου είναι η έδρα της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας – και το Βερολίνο – δηλαδή την κυβέρνηση Μέρκελ – που ήταν πίσω από αυτήν.

Αλλωστε, έχοντας την εμπειρία της επαφής του Τσίπρα με τον Σόιμπλε, η Κουμουνδούρου ήταν πεπεισμένη ότι το Βερολίνο αντιμετώπιζε με ρεαλισμό την αναγκαστική προοπτική της αναδιαπραγμάτευσης με μια κυβέρνηση στην Αθήνα που να μην έχει βάση τον προσκυνημένο δικομματισμό. Και ότι αυτό που ενδιέφερε τους Γερμανούς ήταν η διατήρηση των κεκτημένων (έργα, συμβάσεις, προμήθειες) στην Ελλάδα, καθώς και η συμμετοχή σε αποκρατικοποιήσεις. Ολα αυτά με φόντο τη βεβαιότητα ότι «δεν βγαίνουμε με τίποτε από το ευρώ». Σε ένα τέτοιο σενάριο η Κύπρος δεν θα μπορούσε παρά να είναι πρόδρομος δείκτης – και να αποδείξει ότι το να πατήσει πόδι μια μικρή χώρα στους μεγάλους της ευρωζώνης είναι εφικτό – δίνοντας και το έναυσμα πανευρωπαϊκών αλλαγών.  

Στην αρχή της εβδομάδας, ακριβώς ίδια ανάλυση είχαν και στο ΠΑΣΟΚ – αλλά με προοπτική ανεστραμμένη. Εχοντας εύρος και βάθος επαφών στην Κύπρο, αλλά και την εμπειρία του χαρτοφυλακίου Οικονομικών, ο Βαγγέλης Βενιζέλος αντελήφθη γρήγορα ότι το νομοσχέδιο με το αρχικό σχέδιο κουρέματος καταθέσεων δεν θα περνούσε από την κυπριακή Βουλή και ότι η διαπραγμάτευση θα πήγαινε στα άκρα.

Παράλληλα, υπήρχε ο φόβος μιας συμφωνίας των μεγάλων – Ευρωπαίων, Αμερικανών και Ρώσων – άγνωστης στην Αθήνα που όμως θα καθόριζε τις τελικές διευθετήσεις στην Κύπρο. Ολα αυτά σε συνδυασμό με την αρθρογραφία του διεθνούς Τύπου και των αναλυτών που έβαλλαν ομαδόν – με κορυφαία περίπτωση τους «Φαϊνάνσιαλ Τάιμς» – κατά της Ευρώπης που αντί να πετάξει σωσίβιο, έριξε πέτρα στην Κύπρο. Την Τρίτη υπήρχε λοιπόν έντονη αίσθηση στην Αθήνα ότι το κλίμα ενδεχομένως αλλάζει, ενώ ένα βελτιωμένο πακέτο λύσης του Κυπριακού – στην οικονομική εκδοχή του – θα έφερνε σε εξαιρετικά δύσκολη πολιτική θέση το ΠΑΣΟΚ.

Η ατμόσφαιρα αυτή εκφράστηκε μερικές ώρες αργότερα στη συνάντηση των αρχηγών με τον Πρωθυπουργό. Ο Φώτης Κουβέλης έκανε απέξω δηλώσεις ότι αντιλαμβάνεται ως νέο μέτρο το να επιβληθεί χαράτσι μέσω λογαριασμών της ΔΕΗ και το 2013, ενώ η θέση της ΔΗΜΑΡ φάνηκε να παρασύρει σε μια πιο αντιτροϊκανή ρητορική και τον Βενιζέλο. Μέσα σε λίγες ώρες, η σκλήρυνση της Κύπρου φαινόταν να λειτουργεί ως πίεση εντός της κυβέρνησης των τριών σε ένα σενάριο που έφερνε τον Πρωθυπουργό και τον Γιάννη Στουρνάρα να βρίσκονται πολιτικά εκτεθειμένοι. Στη Βουλή, πάλι, η ατμόσφαιρα εκφράστηκε με πιο άγριο τρόπο όταν οι Ανεξάρτητοι Ελληνες έβαλαν θέμα μομφής στον υπουργό Οικονομικών με όρους πολιτικού λιντσαρίσματος, αλλά και την πεποίθηση ότι έρχεται πολιτική χιονοστιβάδα.

Στο κέντρο της κυβέρνησης υπήρχε ψυχραιμία – αλλά και επαγρύπνηση. Η Αθήνα έχει ανοιχτές όλες τις γραμμές με τις κρίσιμες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες αλλά και τη Φρανκφούρτη. Στουρνάρας και Σαμαράς είχαν επίσης ακριβή αντίληψη του μεγέθους των προβλημάτων, αλλά και του οικονομικού αδιεξόδου της Κύπρου. Η Αθήνα στήριζε τη Λευκωσία, χωρίς όμως να μπορεί να παρέμβει, αλλά και με προσεκτικές κινήσεις ώστε να μην υπάρξει περιθώριο να κατηγορηθεί.

Η λύση για τα υποκαταστήματα των κυπριακών τραπεζών εν Ελλάδι βρέθηκε μέσα στο Σαββατοκύριακο. Αλλά τα φώτα στο Μαξίμου έμειναν ανοιχτά καθώς ο Πρωθυπουργός περίμενε την ενημέρωση από τον υπουργό Οικονομικών για την τηλεδιάσκεψη του Eurogroup. Δεν ειπώθηκε ποτέ ευθέως, αλλά η κατ’ ιδίαν εκτίμηση ήταν ότι η διαπραγματευτική γραμμή των Κυπρίων δεν ήταν – ειπωμένο ευγενικά – ρεαλιστική. Ακόμη χειρότερα: ότι δεν υπήρξε προετοιμασία εναλλακτικών λύσεων και έγκαιρη προσυνεννόηση με τη Μόσχα ώστε να υπάρχει επίγνωση της δυνατότητας ελιγμών. Την ίδια ώρα η Τράπεζα της Ελλάδος – ο πιο σκληρός παίκτης στην ελληνοκυπριακή εσωτερική διαπραγμάτευση – επέμεινε στο να μην αλλάξουν λόγω του Κυπριακού τα δεδομένα της ανακεφαλαιοποίησης των ελληνικών τραπεζών, αλλά και στο να γίνουν όλες οι κινήσεις που να θωρακίζουν το εγχώριο τραπεζικό σύστημα. Παράγων κόμματος που μετέχει στην κυβέρνηση έλεγε ότι η Τράπεζα της Ελλάδος είχε λάβει πρόνοια ακόμη και για το ακραίο σενάριο εξόδου της Κύπρου από την ευρωζώνη.

Επόμενο ήταν όλη αυτή η συσσωρευμένη ένταση να ξεσπάσει. Στη Βουλή ο Βενιζέλος – σε λογική η καλύτερη άμυνα είναι η επίθεση – στράφηκε κατά του ΣΥΡΙΖΑ. Την ίδια ώρα η Κουμουνδούρου επιχείρησε έναν ελιγμό, χρεώνοντας στην κυβέρνηση ότι δεν έβαλε πλάτη για την Κύπρο, ενώ ο Τσίπρας βγήκε κι αυτός μπροστά με συνέντευξη Τύπου. Με άλλα λόγια, το πολιτικό παίγνιο μετατοπίσθηκε σε καταλογισμό ευθυνών ενόψει μιας ενδεχόμενης εθνικής καταστροφής στη Μεγαλόνησο. Γιατί; Διότι το κρύο που ήρθε από τη Μόσχα αλλά και η πολύ σκληρή στάση των Ευρωπαίων άλλαξαν πάλι την εικόνα.

Οπως εξηγούσε πολιτικός παρατηρητής μεσοβδόμαδα, «η Κύπρος εξελίσσεται σε πολιτικό στοίχημα όπου κερδίζεις ή χάνεις – δεν μπορείς να παίξεις με σύστημα και να επιμερίσεις κέρδη και ζημιές. Αν βγει η σκληρή γραμμή των Κυπρίων, τότε το ΠΑΣΟΚ και η ΝΔ εκτίθενται για τις υποχωρήσεις και τα Μνημόνια από το 2010 και μετά. Είναι η σταγόνα που ξεχειλίζει το ποτήρι της οργής σε μια φάση που η κοινωνία συμπιέζεται ανυπόφορα από την ύφεση.

Αν όμως η Κύπρος υποταγεί ή, ακόμη χειρότερα, αν η ανένδοτη γραμμή οδηγήσει σε τραπεζική καταστροφή και, ενδεχομένως, έξοδο από το ευρώ, τότε δικαιώνονται απολύτως οι δημοσιονομιστές και η κυβέρνηση Σαμαρά που επέμενε από το καλοκαίρι ότι δεν έχουμε άλλη λύση από το να εφαρμόσουμε το πρόγραμμα. Για να μην πούμε ότι επιβεβαιώνεται ότι αυτά που έλεγαν οι του ΣΥΡΙΖΑ τον Ιούνιο του 2012 θα έβγαζαν την Ελλάδα εκτός ευρώ, αν ο Τσίπρας κέρδιζε τις εκλογές». Οσο κι αν ακούγεται σκληρό – κι ενδεχομένως αντεθνικό -, η κρίση έφερε την Αθήνα και τη Λευκωσία σε σχέση «ο θάνατός σου η ζωή μου». Την ίδια ώρα, το Κυπριακό είναι κρας τεστ για τις θέσεις κυβέρνησης και ΣΥΡΙΖΑ για τις δυνατότητες διαπραγμάτευσης με τους ξένους.