Η τελευταία μάχη του Κομαντάντε

Για τους φτωχούς Βενεζουελανούς ήταν και θα είναι ο δικός τους Δον Κιχώτης, ο ήρωας που ο ίδιος έλεγε πως αγαπούσε περισσότερο και που αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για την μπολιβαριανή επανάσταση. Ο υπόλοιπος κόσμος θα τον θυμάται περισσότερο για τις μνημειώδεις αγορεύσεις του κατά του αμερικανικού ιμπεριαλισμού και τους «διαβόλους» που τον εκπροσωπούν. Είτε ως υπέρμαχος των φτωχών είτε ως ενσαρκωτής του σκληρού λαϊκισμού, ο Ούγκο Τσάβες έγραψε τη δική του σελίδα στην παγκόσμια πολιτική ιστορία. Ολος ο πλανήτης θα θυμάται για κάποιο λόγο τον Κομαντάτε της Βενεζουέλας. Νικημένος στην πιο δύσκολη μάχη της ζωής του, άφησε, χθες, την τελευταία του πνοή σε στρατιωτικό νοσοκομείο του Καράκας. Εξι δεκαετίες πριν, στις 28 Ιουλίου 1954, στην πόλη Σαμπανέτα της Πολιτείας Μπαρίνας ένα φτωχό ζευγάρι εκπαιδευτικών είχε αποκτήσει τον δεύτερο γιο του. Ο μικρός Ούγκο μεγάλωσε δίπλα στην «ευγενική» γιαγιά του, μια θεοσεβούμενη ρωμαιοκαθολική, και ως παιδί ονειρευόταν να γίνει άσος του μπέιζμπολ. Αυτός και ο βιοποριστικός ήταν ίσως οι λόγοι που τον ώθησαν να ενταχθεί στον Στρατό σε ηλικία 17 ετών. Στις Ενοπλες Δυνάμεις έβλεπε – τότε – το εισιτήριό του για το Καράκας, όπου ήλπιζε να τον δουν κυνηγοί ταλέντων.

Ο νεαρός Ούγκο ήταν ένας δυνατός παίκτης στο μπέιζμπολ. Δεν ήταν ποτέ καλός, όμως, στο ομαδικό παιχνίδι. Κάπως έτσι η «προσωρινή» καριέρα του στις Ενοπλες Δυνάμεις έγινε μόνιμη. Κάπως έτσι έγινε αρχηγός του Σώματος των Αλεξιπτωτιστών και πολύ γρήγορα αντισυνταγματάρχης. Κάπως έτσι γνώρισε τη φτώχεια στο Καράκας, την οποία είχε βιώσει και ο ίδιος. Και κάπως έτσι, διδάσκοντας στη Στρατιωτική Ακαδημία της Βενεζουέλας από όπου είχε αποφοιτήσει, ήρθε πρώτη φορά σε επαφή με τον Σιμόν Μπολίβαρ, τον Μαρξ, τον Λένιν, τον Τρότσκι… «Ο Ούγκο Τσάβες που κατετάγη στον Στρατό ήταν ένα επαρχιωτόπουλο, που είχε τη φιλοδοξία να γίνει επαγγελματίας παίκτης του μπέιζμπολ. Τέσσερα χρόνια αργότερα, ένας αντισυνταγματάρχης είχε πάρει το επαναστατικό μονοπάτι. Κάποιος που δεν είχε υποχρεώσεις σε κανέναν, δεν ανήκε σε κανένα κίνημα, δεν ήταν μέλος κανενός κόμματος, αλλά που ήξερε πολύ καλά πού βρισκόταν», έλεγε για τον εαυτό του.

Ενα ίνδαλμα
γεννιέται

Τη δεκαετία του 1990, η Βενεζουέλα είχε γίνει πια το υποχείριο των διεφθαρμένων πολιτικών της. Ο Τσάβες δεν ήταν ο μοναδικός δυσαρεστημένος από την αυταρχική και άδικη διακυβέρνηση του προέδρου Κάρλος Πέρεζ. Μαζί με μερικούς αξιωματικούς – και μετέπειτα στενούς συνεργάτες όπως ο πρόεδρος της Εθνοσυνέλευσης Ντιοσδάτο Καμπέγιο – ίδρυσαν το Επαναστατικό Μπολιβαριανό Κίνημα και με μια απόπειρα πραξικοπήματος επιχείρησαν να τον ανατρέψουν το 1992. Το κίνημα καταπνίγηκε και ο Τσάβες κατέληξε στη φυλακή. Του δόθηκε όμως μία μεγάλη ευκαιρία: ένα ολόκληρο λεπτό στην κρατική τηλεόραση για να απευθυνθεί στους πολίτες. Ο Τσάβες πήρε επάνω του όλη την ευθύνη της αποτυχημένης απόπειρας. Συνηθισμένοι από τους πολιτικούς που μεταθέτουν τις ευθύνες τους, οι Βενεζουελανοί είδαν έναν άνθρωπο με τον οποίο θα μπορούσαν να ταυτιστούν.

Στη φυλακή πέρασε δύο χρόνια. Το 1993, ο Πέρεζ καταδικάστηκε για συμμετοχή σε μεγάλο σκάνδαλο διαφθοράς και το 1994 ο νέος πρόεδρος Ραφαέλ Καλντέρα απένειμε χάρη στον Τσάβες. Αυτή ήταν και η αρχή μιας χρυσής πολιτικής καριέρας. Σχεδόν αμέσως ανασυγκρότησε το Επαναστατικό Μπολιβαριανό Κίνημα και το μετονόμασε σε Κίνημα για την Πέμπτη Δημοκρατία. Ηταν το πρώτο κόμμα που ίδρυσε ο πρώην στρατιωτικός, με το οποίο κατέβηκε υποψήφιος πρόεδρος στις εκλογές του 1998. Γοητευμένοι από το σοσιαλιστικό προφίλ του και από τον τρόπο με τον οποίο υποσχόταν μεταρρυθμίσεις, πολίτες των κατώτερων και των μεσαίων τάξεων τον εμπιστεύτηκαν. Χάρισαν στον Τσάβες μια καθαρή νίκη, με 56%, ελπίζοντας πως θα είναι εξαλείψει τις ανισότητες.

Τα δύο πρόσωπα
του αρχηγού

Αναλαμβάνοντας επισήμως καθήκοντα τον Φεβρουάριο του 1999, ο Τσάβες εγκαινίασε χωρίς καθυστέρηση τη σοσιαλιστική πολιτική του. Ιδρυσε νοσοκομεία για τους φτωχούς, σχολεία ώστε να απολαμβάνουν όλοι το δικαίωμα στη μάθηση και άναψε πράσινο φως για μία σειρά από κοινωνικά προγράμματα, μεταξύ των οποίων και της στέγασης. Ηθελε όμως και κάτι ακόμη, ένα νέο Σύνταγμα που θα ενίσχυε τις αρμοδιότητές του. Μεταξύ των άλλων, το νέο Σύνταγμα προέβλεπε και τη νέα ονομασία της χώρας: Μπολιβαριανή Δημοκρατία της Βενεζουέλας.  

Οι φτωχοί πολίτες τον λάτρεψαν. Η μεσαία όμως και η ανώτερη κοινωνική τάξη σταδιακά τον περιφρόνησαν. Στις 11 Απριλίου 2002 στη Βενεζουέλα επικρατεί αναβρασμός. Τα συνδικάτα της κρατικής εταιρείας πετρελαίου κηρύσσουν απεργία, ξεσπούν βίαια επεισόδια και ο Τσάβες παραιτείται. Με την υποστήριξη του Στρατού, νέος πρόεδρος αυτοανακηρύσσεται ο πρόεδρος του συνδέσμου βιομηχάνων και εμπόρων Πέδρο Καρμόνα. Το όνομα της χώρας αλλάζει ακόμη μία φορά σε Δημοκρατία της Βενεζουέλας. Μόνο για 48 ώρες. Τη νύχτα της 13ης Απριλίου ο Τσάβες επιστρέφει τερματίζοντας τη συντομότερη κυβέρνηση στην ιστορία της χώρας. Πάντοτε πίστευε πως εκείνο το πραξικόπημα ήταν αμερικανικός δάκτυλος – την ίδια άποψη είχε βέβαια και για τον καρκίνο, με τον οποίο διαγνώστηκε πρώτη φορά τον Ιούλιο του 2011.

Από την πρώτη νίκη του, το 1998, έως την τέταρτη και τελευταία τον περασμένο Οκτώβριο, αποδείχθηκε πολιτικά επτάψυχος. Συνέβαλε σε αυτό ο ανοιχτός ανταγωνισμός του – κατά το πρότυπο του επιστήθιου φίλου και μέντορά του Φιντέλ Κάστρο – με τις ΗΠΑ. Εκτός από τις αντιαμερικανικές ρουκέτες που δεν έχανε ευκαιρία να εκτοξεύει, ο Τσάβες φρόντισε να αναπτύξει στενές σχέσεις με τους ορκισμένους εχθρούς των ΗΠΑ: το Ιράν, την Κούβα, τη Νικαράγουα…

Για τη χώρα του έκανε πολλά, ωφέλιμα και επιζήμια. Κατηγορήθηκε για διασπάθιση του δημόσιου χρήματος, για μονοπώληση της κρατικής τηλεόρασης, για δεσποτισμό. Κάποιοι δεν δίστασαν να τον βάλουν στην ίδια μοίρα με τον Βλαντίμιρ Πούτιν, τον Μπασάρ αλ Ασαντ ή τον Χου Τζιντάο. Η καλπάζουσα εγκληματικότητα, η διαφθορά και τα αλλεπάλληλα μπλακάουτ ήταν τα στοιχήματα που έχασε, αλλά δεν του κόστισαν ούτε μία εκλογική μάχη. Κανείς δεν θα διαφωνήσει πως υπήρξε περίπλοκη προσωπικότητα. Ο κολομβιανός νομπελίστας Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες είχε τύχει να συνταξιδέψει μαζί του, προτού κερδίσει ως Κομαντάτε την πρώτη προεδρική μάχη του. «Είχα την εντύπωση πως ταξίδεψα και συνομίλησα ευχάριστα με δύο διαφορετικούς άνδρες∙ έναν που με καλή τύχη είχε την ευκαιρία να σώσει το έθνος του και έναν άλλο, έναν ταχυδακτυλουργό, που θα μπορούσε να μείνει στην Ιστορία ως ακόμη ένας δυνάστης», έχει πει ο Μάρκες.