[Διαστάσεις] Ενα μικρό διαμάντι στο Σύμπαν

Τον Νοέμβριο του 2006 η επιθεώρηση «The New York Review of Books» φιλοξένησε έναν συναρπαστικό διάλογο ανάμεσα στον ιρλανδό συγγραφέα Ντάνις Ρόουζ και στον αμερικανό φιλόσοφο του Δικαίου Ρόναλντ Ντουόρκιν. Αφορμή ήταν ένα άρθρο του τελευταίου, στο οποίο υποστήριζε ότι οι θεωρίες περί «ευφυούς σχεδιασμού» του Σύμπαντος υπαγορεύονται από θρησκευτικές πεποιθήσεις.

Το ίδιο θα μπορούσε να πει κανείς και για τον δαρβινισμό, σημείωνε ο Ρόουζ. Μια από τις διαδικασίες μέσω των οποίων επιλέγονται επιτυχημένες ποικιλίες είναι η αγάπη, και ιδιαίτερα η μητρική αγάπη. Ενα ζώο που αγαπιέται θα επιβιώσει, θα ευδοκιμήσει και θα αναπαραχθεί. Η αγάπη επιλέγει. Αν όμως το πεις αυτό σε έναν Δαρβινιστή θα σου απαντήσει ότι η αγάπη επιλέγεται: τα ζώα που αγαπιούνται πλεονεκτούν έναντι των άλλων και, με τον καιρό, θα πολλαπλασιαστούν, ενώ τα άλλα θα εξαλειφθούν. Με άλλα λόγια, η φυσική επιλογή… επιλέγει την αγάπη. Μα μπορεί κανείς να χαρακτηρίσει ικανοποιητική αυτή τη θεωρία; Δεν υπαγορεύεται κι αυτή από τις θρησκευτικές πεποιθήσεις των υλιστών, που πιστεύουν ότι το Σύμπαν είναι αντικειμενικό, υλικό, αδιάφορο, χωρίς σκοπό και νόημα, και ότι ιδανικά όπως η αγάπη, η καλοσύνη, η ομορφιά και η ελευθερία πρέπει να αποτελούν ψευδαισθήσεις που δημιουργούνται από τη «φυσική επιλογή»;

Η επιστολή του Ρόουζ αναδεικνύει την ανάγκη της διάκρισης μεταξύ επιστήμης και επιστημονισμού, απάντησε ο Ντουόρκιν. Ο επιστημονισμός υποστηρίζει πως οτιδήποτε δεν μπορεί να μετρηθεί και να εξηγηθεί με τις μεθόδους των φυσικών και βιολογικών επιστημών δεν υπάρχει, άρα «η αγάπη, η ομορφιά, η καλοσύνη και η ελευθερία πρέπει να αποτελούν ψευδαισθήσεις». Η προσέγγιση αυτή είναι δογματική, μη επιστημονική και δεν έχει καμιά σχέση με τον δαρβινισμό: ο Δαρβίνος, άλλωστε, δεν απέδειξε ότι ο Θεός δεν υπάρχει. Οσο για το αν η αγάπη επιλέγει ή επιλέγεται, δεν υπάρχει ουσιαστική διαφορά. Αν δεχθούμε ότι τα ζώα που αγαπιούνται από τις μητέρες τους έχουν ένα εξελικτικό πλεονέκτημα, τότε αυτό μας βοηθάει να εξηγήσουμε τόσο γιατί αυτά τα ζώα επιβιώνουν όσο και γιατί η μητρική αγάπη είναι εκτεταμένη μεταξύ των ζώων. Τα λουλούδια μπορεί να είναι όμορφα και η αγάπη να είναι υπέροχη ακόμη κι αν υπάρχει μια καλή επιστημονική εξήγηση για την ύπαρξή τους.

Ο μεγάλος φιλόσοφος δεν θα πρωταγωνιστήσει ξανά σε τέτοιες αντιπαραθέσεις. Μας μένει το έργο του. Η επιμονή του ότι υπάρχει μια ορθή απάντηση σε όλα: μπορεί να μην τη γνωρίζουμε πάντα, αλλά το να αρνούμαστε την ύπαρξή της ισοδυναμεί με μηδενισμό. Η αυστηρή κριτική του προς τα συντηρητικά μέλη του Ανωτάτου Δικαστηρίου, που απειλούν να στείλουν τις ΗΠΑ σε μια συνταγματική Λίθινη Εποχή. Κι αυτό το γοητευτικό απόσπασμα από τη Δικαιοσύνη για τους σκαντζόχοιρους: «Χωρίς αξιοπρέπεια, οι ζωές μας δεν είναι παρά αναλαμπές συγκεκριμένης διάρκειας. Αν όμως καταφέρουμε να ζήσουμε μια καλή ζωή δημιουργούμε κάτι ακόμη. Γράφουμε μια υποσημείωση στη θνησιμότητά μας. Καθιστούμε τις ζωές μας μικρά διαμάντια στην άμμο του Σύμπαντος».