Αποχαιρετώντας την Αυτοκρατορία των Αισθήσεων

Τετάρτη, 15 Αυγούστου 1945. Μετά την ισχυρή απάντηση των Αμερικανών, ο αυτοκράτορας Χιροχίτο ανακοινώνει περίλυπος την ήττα της Ιαπωνίας και το τέλος του πολέµου. Το σοκ για τους Ιάπωνες είναι τεράστιο για δύο λόγους: πρώτον, είναι η πρώτη ήττα σε ολόκληρη την ιστορία του έθνους και, δεύτερον, πρώτη φορά ο αυτοκράτορας απευθύνθηκε στον λαό. Μη νομίζετε πάντως ότι απευθύνθηκε «ζωντανά», η ομιλία του ήταν ηχογραφημένη. Μάλιστα, ο Στρατός – που δεν μπορούσε να δεχτεί την ήττα – προσπάθησε να κατάσχει τον δίσκο µε την ανακοίνωση του αυτοκράτορα προτού αυτή μεταδοθεί.

Ο Οσιμα είναι μόλις 13 ετών. Η νύχτα εκείνη όμως μένει βαθιά χαραγμένη στη μνήμη του, όπως και οι αντιδράσεις των ομοεθνών του. Ετσι, όταν χρόνια αργότερα θα γράψει ως θεωρητικός ένα κείμενο-ύμνο για τον «Θίασο» του Θόδωρου Αγγελόπουλου, θα το κλείσει με την εξής παράγραφο: «(Ο “Θίασος”) είναι ο παλµός της ψυχής του ελληνικού λαού ή, µάλλον, ο παλµός της ψυχής όλων των λαών της γης που δεν χάνουν την ελπίδα τους παρά τις πολιτικές καταπιέσεις, τις κατοχές, τις ήττες και τις προσβολές. Ακούγεται, έτσι δεν είναι; Πώς; ∆εν ακούγεται, λέτε; Μα από πότε η Ιαπωνία έχασε την έννοια της ήττας, της προσβολής και της Ιστορίας; Ακόµη και ο Αµερικανός έβγαλε από την ήττα στο Βιετνάμ ένα αξιόλογο έργο. Τι έπαθαν οι Γιαπωνέζοι; Εκείνη η 15η Αυγούστου δεν είναι και τόσο μακριά!».

Ο Οσιμα, κριτικός αλλά και μαχητικός ακτιβιστής της Αριστεράς, γύρισε την πρώτη του ταινία στα 27 του χρόνια («Η πόλη της αγάπης και της ελπίδας», παραγωγής 1959), έχοντας μόλις αποφοιτήσει από το Πανεπιστήμιο του Κιότο. Το κοινό δεν δίνει και τόση σημασία, οι κριτικοί όμως αντιλαμβάνονται ότι κάτι διαφορετικό συμβαίνει. Το σύστημα των στούντιο αντιδρά, αλλά έξω από τη χώρα γίνονται θαύματα (οι Γάλλοι ετοιμάζονται για τη Νουβέλ Βαγκ, το αμερικανικό σινεμά γίνεται ολοένα πιο σκοτεινό, οι Ιταλοί έχουν ήδη εξαντλήσει το νεορεαλιστικό κίνημα) και το γιαπωνέζικο σινεμά, με την εξαίρεση του Κουροσάβα, δείχνει ακόμη κολλημένο σε έναν ακαδημαϊσμό που δεν «τραβάει».

Με τον Οσιμα ξεκινά ουσιαστικά το ιαπωνικό Νέο Κύμα (Νουμπέρου Μπάγκου, για τους σπασίκλες), το οποίο θα συμπληρώσουν σκηνοθέτες σαν τον Σοέι Ιμαμούρα και τον Χιρόσι Τεσιγκαχάρα, οι οποίοι δουλεύοντας ανεξάρτητα ή και μέσα από στούντιο θα επικεντρωθούν σε όλα τα θέματα-ταμπού της ιαπωνικής κοινωνίας. Πριν από αυτό, όμως, ο Οσιμα θα έρθει σχεδόν «στα χέρια» με τους παραγωγούς του, εγκαταλείποντας την αγκαλιά των κινηματογραφικών στούντιο με αφορμή την ταινία του «Νύχτα και ομίχλη στην Ιαπωνία» το 1960. Και όμως το φιλμ όχι μόνο θα ανακηρυχθεί κορυφαίο της χρονιάς από τους ιάπωνες κριτικούς, αλλά θα κάνει και αξιοσημείωτη πορεία στο εξωτερικό.

Σε μια καριέρα γεμάτη «αμαρτήματα», «Η αυτοκρατορία των αισθήσεων» στέκει ως το πιο βαρύ. Αλλο να είσαι αριστερός και άλλο να μιλάς για το σεξ: πλήρως παραδομένος στο πάθος των ηρώων του, ο Οσιμα φιλμογράφησε τους ηθοποιούς του να ερωτοτροπούν μπροστά στις κάμερες, δίχως ποτέ το αποτέλεσμα να αγγίξει το χυδαίο, σε μια ταινία που έμεινε στην ιστορία ξεκινώντας από ένα αληθινό συμβάν: τη δολοφονία, δηλαδή, του Κιτσίσο Ισιντα από την ερωμένη του Αμπε Σάντα το 1934. Τέσσερις ώρες μετά το φονικό η Αμπε θα κόψει τα γεννητικά όργανα του εραστή της, θα γράψει με το αίμα του τα λόγια «Σάντα και Κιτσίσο για πάντα» στο νεκρό στέρνο και θα βγει στους δρόμους, μισότρελη πια, για να συλληφθεί μήνες αργότερα στο δωμάτιο ενός ξενοδοχείου, αγκαλιά με το πολύτιμο «μέλος» του αγαπημένου της. Ο Οσιμα θα υποχρεωθεί να βγάλει λαθραία το φιλμ από τη χώρα, ώστε να εμφανιστεί στα εργαστήρια της γαλλικής παραγωγού εταιρείας, όπου η ταινία μοντάρεται μυστικά. Ακόμη να προβληθεί χωρίς λογοκρισία στη χώρα της.

Θα ακολουθήσουν δύο ακόμη μεγάλες επιτυχίες: «Η αυτοκρατορία του πάθους» (1978) και το «Καλά Χριστούγεννα, κύριε Λόρενς» (1983, με τους Τακέσι Κιτάνο και Ντέιβιντ Μπάουι). Το τελευταίο, διαδραματιζόμενο σε στρατόπεδο συγκέντρωσης του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, γίνεται αγαπητό και για την ξεχωριστή μουσική του, την οποία υπογράφει ο Ριουίτσι Σακαμότο. Η Ευρώπη δείχνει να αγαπάει τον Οσιμα, και αυτός αγκαζάρει τη Σαρλότ Ράμπλινγκ για το «Μαξ, αγάπη μου» (1986), όπου η σύζυγος ενός χρηματιστή ερωτεύεται έναν… χιμπαντζή. Ανατρεπτική ιδέα, και όμως κάτι δεν λειτουργεί. Η «ευρωπαϊκή» συνεργασία δεν κερδίζει το κοινό (στο σενάριο συνεργάστηκε ο Ζαν-Κλοντ Καριέρ). Ο Οσιμα, ηττημένος, αποσύρεται, ώσπου τον χτυπά εγκεφαλικό.

Αρρωστος, έπειτα από χρόνια, το έτος 1999 θα πάρει την εκδίκησή του από την ασθένεια φιλμάροντας την πιο φωτογενή ταινία του με τίτλο «Γκοχάτο» – ή «Ταμπού», όπως ορθώς τη μεταφράσαμε εδώ. Θέμα της η ομοφυλοφιλία στους κύκλους των σαμουράι τα χρόνια της φεουδαρχικής Ιαπωνίας. Ιστορία ανομολόγητου πάθους, δοσμένη μέσα από σιωπές και εικόνες που ανατρέχουν σε όλη την πολιτιστική παράδοση της χώρας. Ηε ταινία σημειώνει αίσθηση όπου και αν προβάλλεται (ακόμη κι εδώ) και χάνει τον Χρυσό Φοίνικα στις Κάννες από το «Χορεύοντας στο σκοτάδι» του Λαρς φον Τρίερ. Τα σχέδιά του για επερχόμενα φιλμ αναχαιτίστηκαν από τη χειροτέρευση της κατάστασής του και ο ίδιος αποτραβήχτηκε ολοκληρωτικά από τα φώτα της δημοσιότητας – έως τον θάνατό του χθες, σε ηλικία 80 ετών, από πνευμονία.

Κυνηγούσε όσα ενοχλούσαν
Σε μια κοινωνία εξίσου συντηρητική με τον κινηματογράφο της, ο Ναγκίσα Οσιμα υπήρξε όχι μόνο ο ουσιαστικός ιδρυτής ενός νέου κινηματογραφικού κύματος, αλλά συνέχισε μέχρι το τέλος της καριέρας του να ασχολείται με εκείνα τα ζητήματα που ενοχλούσαν, ανατρέχοντας συχνά στην ιστορία του τόπου του. Οχι τυχαία, η τελευταία του ταινία είχε τον τίτλο… «Ταμπού», με κεντρικό θέμα την ομοφυλοφιλία στη φεουδαρχική Ιαπωνία.