Το μειδίαμα του Ρήγα Φεραίου

«Ελληνες φοιτητές, σημαιοφόροι των ωραίων αγώνων για δημοκρατία και εθνική ανεξαρτησία, συνεχιστές των ηρωικών παραδόσεων της ελληνικής νεολαίας και του φοιτητικού κινήματος. Ο Ρήγας Φεραίος σάς καλεί στο νέο προσκλητήριο της Ελλάδας».

Ετσι άρχιζε η ιδρυτική διακήρυξη της Πανελλήνιας Αντιδικτατορικής Οργάνωσης Σπουδαστών Ρήγας Φεραίος, που ιδρύθηκε στην Αθήνα πριν από 45 χρόνια, τον Δεκέμβριο του 1967, στη διάρκεια του πρώτου σκληρού χειμώνα της στρατιωτικής δικτατορίας. Κεντρικός στόχος της οργάνωσης η διεκδίκηση των στοιχειωδών ελευθεριών που η χούντα καταπατούσε. Η ίδια εκείνη διακήρυξη έκλεινε με τον όρκο του «πρωτομάρτυρα του Εθνους», όπως τον αποκαλούσαν οι συγγραφείς της, Ρήγα Φεραίου: «Ορκίζουμε / Στην γνώμη των τυράννων να μην ελθώ ποτέ / Μήτε να τους δουλεύσω, μήτε να πλανηθώ / Εις τα ταξίματά τους, για να παραδοθώ. / Ενόσω ζω στον κόσμο, ο μόνος μου σκοπός, / για να τους αφανίσω θέ’ να ‘ναι σταθερός».

Προκηρύξεις, έντυπα (μεταξύ των οποίων ο «Θούριος», το τακτικό έντυπο με τις θέσεις της οργάνωσης) και μια συστηματική προσπάθεια αναβίωσης συλλογικοτήτων στα πανεπιστήμια είναι η βασική παράνομη δραστηριότητα των μελών της οργάνωσης. Οι συλλήψεις κι οι βασανισμοί μελών του Ρήγα Φεραίου, με τα οποία απαντά το καθεστώς, μαζί με την εν ψυχρώ δολοφονία του Γιάννη Χαλκίδη, στις 5 Σεπτεμβρίου 1968, γίνονται η αφορμή απόσπασης τεκμηρίων (φωτογραφίες, μηνύματα) που κυκλοφορούν στο εξωτερικό, διαμορφώνοντας το ευρύτατο ρεύμα αντίθεσης των ευρωπαϊκών λαών στην ελληνική χούντα.

Στις 26 Νοεμβρίου 1968 έγινε η πρώτη μεγάλη δίκη μελών της οργάνωσης, από έκτακτο στρατοδικείο. Ανάμεσα στους δικασθέντες, πολλοί από τους οποίους καταδικάστηκαν σε εξοντωτικές ποινές, έως και 21 χρόνια κάθειρξη, οι μετέπειτα δημοσιογράφοι Νίκος Κιάος, Παύλος Κλαυδιανός, Κωστής Γιούργος, οι αδελφές Πόπη και Σελήνη Σαββινίδου, οι σκηνοθέτριες Φρίντα Λιάππα και Λάγια Γιούργου και ο συνάδελφός τους Σωτήρης Αναστασιάδης, ο Νίκος Γιανναδάκης που, πολλά χρόνια μετά, έφτιαξε το θαύμα της Βικελαίας Βιβλιοθήκης στην Κρήτη, ο Θανάσης Αθανασίου, ο Κώστας Καρυωτάκης, ο Α. Μαργαρίτης, ο Α. Σαββάκης, ο Γ. Μποτζάκης, ο Α. Θεοδωρίδης, ο Ν. Σταματάκης, ο Ν. Μαργαρίτης, ο Νικόλας Βουλέλης, ο Β. Σβαννάς, ο Μ. Τυλιανάκης κ.ά.

Το σκηνικό συλλήψεων, βασανισμών, αποβολής από τα πανεπιστήμια, δικών και καταδικών συνεχίστηκε με πολλούς ακόμα νέους, κυρίως φοιτητές, να καταλήγουν στις φυλακές ή να εκτοπίζονται ή να στρατεύονται υποχρεωτικά – όχι μόνο στην Αθήνα, αλλά και στη Θεσσαλονίκη (Π. Βοϊτσίδης, Θ. Βασιλειάδης, Ι. Γρηγοριάδης, Ι. Γκιρκούδης, Ισμήνη Τσούτσια, Γ. Δρανδάκης, Λάκης Προγκίδης είναι μερικοί μόνο από τους συλληφθέντες τον Απρίλιο 1968, ο δημοσιογράφος Ρούσσος Βρανάς συνελήφθη το 1969 επειδή έριξε μολότοφ) και σε άλλες πόλεις. Η παθητική διαμαρτυρία άλλαξε στόχους μετά το 1972, όταν πλέον στα πανεπιστήμια διεκδικείται η λειτουργία ελεύθερων φοιτητικών συλλόγων. Σε συνδυασμό με τη φιλελευθεροποίηση του καθεστώτος, που οδήγησε στην πρωθυπουργία τον παλαιό πολιτικό Σπύρο Μαρκεζίνη, το φοιτητικό κίνημα που αναπτύχθηκε γύρω από τη διεκδίκηση συνδικαλισμού στα πανεπιστήμια μετατράπηκε σε σπουδαστικό κίνημα εναντίον του καθεστώτος. Στις 22 Φεβρουαρίου 1973, 3.000 φοιτητές κλείστηκαν στη Νομική διεκδικώντας ακαδημαϊκές και ευρύτερες ελευθερίες. Υστερα, ήρθε το Πολυτεχνείο, με εκατοντάδες μέλη του Ρήγα στην πρώτη γραμμή και με την οργάνωση να έχει την πλειοψηφία στη συντονιστική επιτροπή κατάληψης. Ακολούθησαν καινούργιες συλλήψεις, νέα σκλήρυνση του καθεστώτος – και τέλος η πτώση της χούντας. Και τότε, άρχισε μια νέα περίοδος για την οργάνωση.

Κομμουνιστές της ανανέωσης

Τον Ιούνιο του 1974, διεκδικώντας μια ρεαλιστική τοποθέτηση στον πολιτικό χάρτη, το Κεντρικό Συμβούλιο του Ρήγα Φεραίου εξέδωσε μία σημαντική ανακοίνωση, έπειτα από συζητήσεις των στελεχών του με στελέχη της Κομμουνιστικής Οργάνωσης Σπουδαστών του ΚΚΕ εσωτ., του κόμματος που είχε προκύψει από τη διάσπαση του ΚΚΕ το 1968 με αίτημα τον εκδημοκρατισμό των χωρών του αποκαλούμενου εκείνη την εποχή «υπαρκτού σοσιαλισμού». Η ανακοίνωση εκείνη σηματοδοτούσε την αποδοχή από την οργάνωση «της γενικής πολιτικής γραμμής που ακολουθεί το ΚΚΕ εσωτερικού». Η οργάνωση επονομάστηκε, τότε, ΠΟΝ (Πανελλαδική Οργάνωση Νεολαίας) Ρήγας Φεραίος, για να αλλάξει λίγο μετά, στην Α’ Πανελλαδική Συνδιάσκεψη του 1976, τα αρχικά της σε Ελληνική Κομμουνιστική Νεολαία, ΕΚΟΝ Ρήγας Φεραίος. Σε συνάφεια πλέον με το ΚΚΕ εσωτερικού, ο Ρήγας Φεραίος εξέδιδε τακτικά τον «Θούριο» ως κεντρικό πολιτικό όργανό του, μάλιστα μια φορά τον χρόνο, τον Σεπτέμβριο, οργανωνόταν το Φεστιβάλ «Αυγής»-«Θούριου», τα πρώτα χρόνια στο άλσος της Νέας Σμύρνης, που διέφερε από τα άλλα νεολαιίστικα φεστιβάλ και για την έμφαση στις καλλιτεχνικές πρωτοπορίες.

Ενδεικτική της σοβαρότητας της οργάνωσης είναι η αναφορά στους κατά καιρούς γραμματείς που είχε εκλέξει: ο τεθνεώς πλέον Κώστας Κωσταράκος, ο καθηγητής Γιάννης Βούλγαρης, ο ψυχαναλυτής Μάνος Σωτηριάδης, από τα ιδρυτικά μέλη της ΔΗΜΑΡ, ο δημοσιογράφος Μπάμπης Γεωργούλας που σήμερα δραστηριοποιείται στην έκδοση της «Εποχής», ο Νίκος Βούτσης, βουλευτής και στέλεχος του ΣΥΡΙΖΑ, ο δημοσιογράφος και νυν διευθυντής της «Αυγής» Νίκος Φίλης, ο γιατρός και στέλεχος της ΔΗΜΑΡ Μιχάλης Σαμπατακάκης είναι πρόσωπα που συναντήθηκαν κάτω από το ίδιο αίτημα: σοσιαλισμός με δημοκρατία και ελευθερία – προτού ακολουθήσει ο καθένας τη δική του ιδεολογικοπολιτική διαδρομή.

Η διάσπαση της Β’ Πανελλαδικής

Το 1977 η πολιτική ηγεσία του ΚΚΕ εσωτερικού επιλέγει την κάθοδο στις εκλογές εκείνης της χρονιάς με τέσσερα ακόμα κομματικά μορφώματα (ΕΔΑ, Σοσιαλιστική Πορεία, Σοσιαλιστική Πρωτοβουλία, Χριστιανική Δημοκρατία). Η κίνησή της αποτυγχάνει εκλογικά και εντείνει την αριστερή αμφισβήτηση στο εσωτερικό κυρίως της Νεολαίας. Οι εσωκομματικές τριβές κλιμακώνονται ώσπου, τον Απρίλιο του 1978, η Β’ Πανελλαδική Συνδιάσκεψη της ΕΚΟΝ Ρήγας Φεραίος, στον Νέο Κόσμο, είναι η αφορμή της πρώτης μεγάλης διάσπασης της Νεολαίας. Η ηγεσία του ΚΚΕ εσωτερικού δεν αναγνώρισε τη νομιμότητα της Συνδιάσκεψης, τη θεώρησε «φραξιονισμό» και διέγραψε τα μέλη που συμμετείχαν στις διαδικασίες της. Σε απάντηση, η Β’ Πανελλαδική, με τους περισσότερους ενεργούς Ρηγάδες της εποχής στο πλευρό της, συγκροτήθηκε οργανωτικά και, τα επόμενα χρόνια, αν και δεν κατάφερε να αποκτήσει κομματική δομή, ως οργάνωση νεολαίας κυρίως στον πανεπιστημιακό χώρο, έπαιξε σημαντικό ρόλο – ιδίως στις πανεπιστημιακές κινητοποιήσεις του επόμενου διαστήματος. Πάντως, το 1981, η Β’ Πανελλαδική επέλεξε να αυτοδιαλυθεί – και τα μέλη και τα στελέχη της ακολούθησαν τον δρόμο τους.

Ενδιαφέρον, πάντως, έχει ότι και τα στελέχη της Β’ Πανελλαδικής, με τα χρόνια, είχαν ενδιαφέρουσες πορείες στην πολιτική. Ο Χρύσανθος Λαζαρίδης, π.χ., τη δεκαετία του 1990 περιπλανήθηκε σε εθνοπρεπείς ατραπούς πριν, σχετιζόμενος με τον Αντώνη Σαμαρά, γίνει προβεβλημένο στέλεχος της ΝΔ. Ο σύντροφός του Γιάννης Μηλιός, εκδότης για χρόνια του περιοδικού «Θέσεις», σήμερα είναι υπεύθυνος οικονομικής πολιτικής του ΣΥΡΙΖΑ. Αντίθετα, ο Παναγιώτης Παναγιώτου, αφού έκανε καριέρα ως αντισυμβατικός χιουμορίστας, ως στέλεχος τηλεοπτικών σταθμών και αρθρογράφος, πολιτικά έχει αφήσει πίσω του το ΠΑΣΟΚ και σήμερα συμμετέχει στο εγχείρημα της ΔΗΜΑΡ.

Τα επόµενα χρόνια µέχρι την ΑΚΟΑ

Ο Ρήγας Φεραίος κατάφερε και επιβίωσε μετά τη διάσπαση. Οι οργανώσεις του ανασυγκροτήθηκαν, κυρίως όμως στο πλαίσιο του Πανεπιστημίου και των παρατάξεων με τις οποίες είχε οργανική σχέση (Δημοκρατικός Αγώνας στην Αθήνα, Δημοκρατική Ενότητα στη Θεσσαλονίκη). Μετά το 1987, και τη νέα διχοτόμηση της Ανανεωτικής Αριστεράς στην ΕΑΡ (που μετέπειτα αποτέλεσε τον ένα πόλο του ενιαίου Συνασπισμού) και στο επιμένον ευρωκομμουνιστικά ΚΚΕ εσωτ./Α.Α. (το οποίο μετεξελίχθηκε στην ΑΚΟΑ) ο Ρήγας απορροφήθηκε από το δεύτερο. Ολιγάριθμη οργάνωση πλέον παρέμεινε η νεολαία αυτού του σχήματος ώς το 1999, οπότε και τα λίγα μέλη που είχαν απομείνει μετονομάστηκαν σε Νεολαία της ΑΚΟΑ.

Είχε έρθει πλέον η ώρα της ιστορικής αποτίμησης. Πόσο οι ιδέες του Ρήγα διαδόθηκαν και επηρέασαν την πολιτική ζωή της χώρας; «Ελάχιστα», λέει παλαιό στέλεχος που θέλει να διατηρήσει την ανωνυμία του. «Οι ιδέες της ανανεωτικής Αριστεράς παρέμειναν μειοψηφικές. Το βασικό ζητούμενο, σοσιαλισμός με δημοκρατία και ελευθερία, δεν είναι αυτονόητο για τη σημερινή Αριστερά, που επιλέγει τη μετωπική πόλωση και την κοινωνική όξυνση αντί για τον πλουραλισμό και τις ιδέες του διαλόγου. Ο ευρωπαϊκός κοσμοπολιτισμός δεν χαρακτήρισε επ’ ουδενί την ελληνική πολιτική σκηνή, που συστηματικά διολισθαίνει, με πρώτη ευκαιρία, στην εθνοκεντρική ομφαλοσκόπηση. Ο δημόσιος χώρος που διεκδικήθηκε μετατράπηκε σε άλωση του Δημοσίου. Τα κοινωνικά κινήματα και η αυτονομία τους, που διεκδικήθηκε, μετατράπηκαν σε ιμάντες ελέγχου από το κόμμα. Η χρεοκοπία της Μεταπολίτευσης δεν θα είχε συμβεί αν είχαν επικρατήσει οι ιδέες του Ρήγα Φεραίου», σημειώνει. Και προσθέτει: «Σύντροφε, χάσαμε».