Θα βυθιστεί η χώρα στην οργή;

Ούτε φωνές ούτε κλάματα. Οταν στην αρχή του χρόνου η Μαρία Κάμπος (σ.σ.: το όνομα είναι αλλαγμένο) κατάλαβε ότι δεν θα μπορούσε πια να πληρώνει τις δόσεις για το διαμέρισμά της, πήγε στην τράπεζα και κατέθεσε τα κλειδιά. Δεν υπήρξε διαδικασία έξωσης ούτε απόπειρα διαπραγματεύσεων. Αυτή η 44χρονη μητέρα οικογένειας, η οποία ζει στην περιφέρεια της Λισαβώνας, έκανε απλώς τους υπολογισμούς της: 774 ευρώ ήταν κάθε μήνα η δόση του δανείου, με έσοδα τα 450 ευρώ ενός μισθού βοηθού μαγείρισσας και επιπλέον τα 400 ευρώ του επιδόματος ανεργίας του συζύγου της. Ετσι τον Απρίλιο η οικογένεια εγκατέλειψε το σπίτι της – δύο υπνοδωμάτια κι ένα σαλόνι – για να εγκατασταθεί σε ένα φθηνότερο διαμέρισμα.

Εντούτοις, η Μαρία Κάμπος και ο σύζυγός της κάθε άλλο παρά ανεύθυνα είχαν συμπεριφερθεί. Η Μαρία διευκρινίζει πως, όταν συνήψαν το 25ετές δάνειο, το 2003, ο σύζυγός της, ξυλουργός στο επάγγελμα, κέρδιζε 1.500 ευρώ τον μήνα, αρκετά ώστε να πληρώνουν τις δόσεις. Ομως τον Απρίλιο του 2011 έχασε τη δουλειά του, καθώς κατέρρευσε ο τομέας των οικοδομών. Σήμερα η οικογένεια προσπαθεί να επιβιώσει και έχει απευθυνθεί στην τράπεζα τροφίμων. Ωστόσο το μέλλον είναι ανησυχητικό.

Η κοινωνική υποβάθμιση της οικογένειας Κάμπος, η οποία είχε σιγά σιγά αναρριχηθεί στη μεσαία τάξη, δεν είναι μια μεμονωμένη περίπτωση. Στο Κασέμ, όπου εργάζεται η Μαρία, ο διευθυντής του κοινωνικού κέντρου Μπαπτίστα, ο Σέρτζιο Γκόμες, ο οποίος κατέχει τη θέση αυτή από το 2001, βλέπει με ανησυχία να βυθίζεται στην κρίση αυτό το λαϊκό προάστιο της Λισαβώνας, το οποίο κατοικείται από μια κατώτερη μεσαία τάξη – εργαζόμενοι στη βιομηχανία, τις κατασκευές, δημόσιοι υπάλληλοι. «Τον Ιούνιο στην περιφέρεια της Σίντρα (στην οποία ανήκει το Κασέμ) δύο οικογένειες έχαναν κάθε ημέρα το σπίτι τους», αφηγείται. Το κοινωνικό κέντρο, το οποίο βοηθάει 70 οικογένειες, έχει ολοένα και λιγότερα μέσα για να αντεπεξέλθει. «Ο πορτογαλικός λαός είναι ικανός να υπομείνει πολλά, όμως τι θα συμβεί τη στιγμή που θα σταματήσουν όλες οι βοήθειες;», αναρωτιέται.

Οι επιπτώσεις της κρίσης και τα σχέδια λιτότητας ήταν σκληρά και στην Πορτογαλία. Η αύξηση της ανεργίας, η οποία πέρασε από 7,6% το 2008 σε 15,5% το 2012, η μείωση των κοινωνικών αρωγών και των συντάξεων, οι αυξήσεις στη φορολογία εισοδήματος και στον ΦΠΑ ακρωτηρίασαν την αγοραστική δύναμη σε μια χώρα όπου ο μέσος μισθός δεν είναι παρά 800 ευρώ τον μήνα.

Η λιτότητα δεν είναι χθεσινή, όμως σκλήρυνε πολύ από το 2011. Και ενώ η Πορτογαλία έμοιαζε να αποδέχεται με εγκαρτέρηση την τύχη της, στις 15 Σεπτεμβρίου ξάφνιασε όλο τον κόσμο με μια κινητοποίηση κατά της λιτότητας που δεν είχε προηγούμενο. Εκατοντάδες χιλιάδες Πορτογάλοι κάθε ηλικίας και πολιτικής ένταξης κατέβηκαν στους δρόμους για να διαμαρτυρηθούν για μια νέα ανακοίνωση του Πρωθυπουργού, του κεντροδεξιού Πέντρο Πάσος Κοέλιο, ο οποίος εξελέγη τον Ιούνιο του 2011: για την αύξηση των κοινωνικών εισφορών που πληρώνουν οι μισθωτοί σε συνδυασμό με τη μείωση των εργοδοτικών εισφορών. Τελικά η κυβέρνηση οπισθοχώρησε. Το εύρος της διαδήλωσης κεραυνοβόλησε την πολιτική τάξη της Πορτογαλίας, αλλά και την υπόλοιπη Ευρώπη.

«Οι Πορτογάλοι συμφωνούσαν να κάνουν θυσίες, αλλά με προϋπόθεση ότι θα υπάρξουν αποτελέσματα», εξηγεί ο Αντόνιο Μπαρέτο, διευθυντής του Ιδρύματος Φρανσίσκο Μανουέλ ντος Σάντος, που ακροάζεται την πορτογαλική κοινωνία. «Ομως οι Αρχές έπεσαν πολύ έξω. Η ανεργία αυξάνεται, η ύφεση εγκαθίσταται». Για τον κοινωνιολόγο, μολονότι η αμφισβήτηση σταδιακά αυξάνεται: «Υπάρχει αυξανόμενη ανησυχία που αγγίζει τους πάντες, καθώς και μια μεγάλη πικρία. Η πικρία είναι αυτό που προηγείται της αγανάκτησης και του θυμού». Ο έτερος κινητήρας αυτής της κοινωνικής αφύπνισης είναι χαρακτηριστικός της χώρας, προσθέτει: «Οι Πορτογάλοι θυμούνται πολύ ζωηρά τη φτώχεια που ήταν η μοίρα πολλών πριν από λίγο μόλις καιρό». Και, μολονότι η Πορτογαλία δεν γνώρισε τις υπερβολές της Ισπανίας ή της Ελλάδας, «η χρήση των ευρωπαϊκών κεφαλαίων δεν δημιούργησε τις συνθήκες για μια αληθινή ανάπτυξη», υπενθυμίζει ο ιστορικός Φερνάντο Ρόζας.

Καθώς βγαίνει από τον λήθαργό της, η Πορτογαλία μπορεί άραγε να βυθιστεί στην οργή; Για πολλούς παρατηρητές, τα οικονομικά αποτελέσματα του πρώτου εξαμήνου του 2013 θα είναι κρίσιμα. «Μακροπρόθεσμα, οι φόβοι αφορούν μάλλον μια άνοδο ενός αντιευρωπαϊκού συναισθήματος, σε μια χώρα που ήταν ώς τώρα πολύ προσδεμένη στην Ευρώπη, και μια ανάδυση ακραίων πολιτικών», εκτιμά ο Αντόνιο Μπαρέτο. Η χώρα, ίσως ανοσοποιημένη από μισό αιώνα δικτατορίας, παραμένει μία από τις σπάνιες ευρωπαϊκές χώρες που δεν έχει δει να αναδύεται με τη βοήθεια της κρίσης ένα ακροδεξιό κόμμα.