Αισθητικός νανισμός

Τόση αγραμματοσύνη, μα τόση αγραμματοσύνη;! Διαβάζω και δεν το πιστεύω πως άνθρωποι που θέλουν να περνιούνται για σοβαροί, με αναμφισβήτητες ειδικές σπουδές στην πατρίδα τους, ξένοι σκηνοθέτες, που η τύχη τούς δώρισε το προνόμιο να δείξουν δουλειά τους στο αρχαίο δράμα στην Επίδαυρο (άλλο βέβαια θέμα ποιος και με ποια κριτήρια τούς επέλεξε) να δηλώνουν χωρίς αιδώ πως το αρχαίο δράμα ως αίτημα ερμηνείας (αναφέρομαι στην τραγωδία και στο σατυρικό δράμα – άλλου παπά βαγγέλιο ο Αριστοφάνης) δεν διαφέρει κατά κεραία από το ευρωπαϊκό και ακόμα και από το σύγχρονο δράμα! Αρα, κατά την αφελή και παιδαριώδη γνώμη τους, ο Αισχύλος για να αντιμετωπιστεί σκηνικά δεν χρειάζεται παρά να επιστρατεύσεις τις γνώσεις ή την εμπειρία σου από τον Τσέχοφ, τον Μπρεχτ, τον Ανούιγ, άντε και τον Σίλερ και τον Λόπε ντε Βέγκα. Κούνια που σε κούναγε, κανάγια!

Πριν από πολλά χρόνια, επ’ ευκαιρία της αρνητικής μου κριτικής για τον «Οιδίποδα» του Στούρουα στην Επίδαυρο, όπου και το περίφημο τσιγάρο που κάπνισε αρειμανίως η Αννα Μακράκη ως γυναίκα (!) αγγελιοφόρος, ο Τσίμας και ο Δανίκας που είχαν την πρωινή ραδιοφωνική εκπομπή στον 902 αριστερά στα FM με κάλεσαν να αντιπαραταχτώ στον αείμνηστο Βασίλη Ραφαηλίδη, που ήταν διθυραμβικός για την ίδια παράσταση. Ωραίες εποχές πνευματικών διαλόγων! Αφού ξεκαθάρισα πως δεν ανήκω στους ηλιθίους αρχαιολάτρες που θεωρούν το αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου ιερό χώρο, αφού μια εβδομάδα πριν είχα απολαύσει τον Καρακατσάνη να καπνίζει δέκα τσιγάρα στον ίδιο χώρο στις «Νεφέλες» του Ευαγγελάτου, αλλά θεωρούσα ιερή την προσήλωσή μας στο ΝΟΥΝ των αρχαίων τραγικών, ο Ραφαηλίδης μου αντέταξε πως γιατί με ενόχλησε το τσιγάρο ενός πανικόβλητου αυτόπτη μάρτυρα και με παρέπεμπε στα τηλεοπτικά ντοκουμέντα λίγες μέρες πριν, όπου ποιμένας στη Σάμο είχε δει τη συντριβή του αεροπλάνου της Ολυμπιακής στην κορυφή του βουνού, είχε τρέξει στο καφενείο του χωριού και καπνίζοντας, ασθμαίνοντας, ένα τσιγάρο ανήγγειλε το δυστύχημα. Χωρίς ν’ αλλάξω τόνο στη νηφάλια κατάθεση του φίλου κριτικού, τον παρακάλεσα να παρακαλέσει τον ποιμένα να ξαναμπεί στο καφενείο, να ξεχάσει την ντοπιολαλιά του και στη γλώσσα την ίδια των ανακοινώσεων των εμπειρογνωμόνων και σε Στίχο να αναγγείλει το συμβάν. Μάρτυρές μου οι δύο φίλοι δημοσιογράφοι, ο τίμιος Ραφαηλίδης παραδέχτηκε την ήττα του και μάλιστα στον αέρα της εκπομπής μίλησε για καίριο χτύπημα ντιρέκτ.

Ο Ραφαηλίδης προερχόταν από τη θεωρία του κινηματογράφου και την κριτική του, όπου, φυσικώ τω λόγω, δεν υπάρχει τραγωδία, αν και εκτός αέρα δέχτηκε πως αν κανένας ήθελε να πλησιάσει με τα μέσα του σινεμά την αρχαία τραγωδία μόνο ο «Ιβάν ο Τρομερός» του Αϊνζεστάιν και ο «Λόγος» του Ντράγιερ θα μπορούσαν να προσαρμόσουν το ύφος των «Επτά επί Θήβας» του Αισχύλου.

Τέτοιες σοβαρές αντιπαραθέσεις επιχειρημάτων ανταλλάσσαμε κάποτε αυτοί που σήμερα θεωρούμαστε ξεπερασμένοι συντηρητικοί.

Εν πρώτοις, λοιπόν, αστοιχείωτε ημιμαθή, θρασύτατε συνεντευξιαζόμενε, χωρίς να έχεις καμία υποτυπώδη απέναντί σου αντίρρηση, η τραγωδία είναι γραμμένη σε στίχο, δεν είναι Τσέχοφ αλλά ούτε και Σαίξπηρ, γιατί διαθέτει και ένα για τον όποιο συμβατό αναπαραστατικό τρόπο της πραγματικότητας, ένα «τρελό» για τα ευρωπαϊκά θεατρικά συμφραζόμενα στοιχείο – θα ‘λεγα στοιχειό, τον ΧΟΡΟ. Και δεν είναι μόνο η διαλεκτική σύνθεση επεισοδίων και μελισμένου λόγου, είναι και το αδιανόητο για τα αστικά μας ήθη γεγονός πως φοβερά πράγματα, αιμομιξίες, παιδοκτονίες, αυτοκτονίες, μητροκτονίες, τρέλα, γίνονται δημόσια μπροστά στον ΛΑΟ. Εμαθε ποτέ η κοινωνία της Χριστιανίας αν αυτοκτόνησε η Εντα Γκάμπλερ; Εμαθε ποτέ ο λαός της Ελσινόρης αν ο Αμλετ σκότωσε τον Πολώνιο; Εμαθε ποτέ η Ζάκυνθος αν «δολοφόνησε» την κόρη του ο Βιολάντης; Αντίθετα, ο Ξενόπουλος στο διήγημα μάς λέει πως ο τυραννικός αστός δεχόταν τα συλλυπητήρια των συμπολιτών του στο νεκροταφείο κλαίγοντας!

Αλλά τελευταίο και όχι έσχατο, γνωρίζει η εγκύκλιος μόρφωσή σας (ανάθεμα τα πτυχία σας) κανένα έργο από τον Μεσαίωνα και δώθε όπου ανακατεύονται και καθορίζουν τη μοίρα των ανθρώπων επί σκηνής ΘΕΟΙ; ή θεός; Αντίθετα, στο αριστούργημα του 20ού αιώνα, το «Περιμένοντας τον Γκοντό» ο θεός σιωπά. Ακόμη και το κοριτσάκι που ισχυριζόταν πως μιλούσε με τους αγίους και την Παναγία κάηκε στην πυρά.

Και οι θεοί που μιλούν και δρουν στο αρχαίο δράμα είναι ζώντες για το ακροατήριο του θεάτρου αφού έξω από το θέατρο είναι οι ναοί τους. Οταν ο Προμηθέας του Αισχύλου υβρίζει τον Δία, δεν είναι κανένας άθεος σημερινός μαρξιστής. Το ακροατήριο του καιρού ανατρίχιαζε για την Υβριν. Τέτοια προβλήματα έχει να λύσει σήμερα ο ΕΓΓΡΑΜΜΑΤΟΣ σκηνοθέτης και όχι να κάνει τον Ηρακλή Κουταλιανό και την Ιφιγένεια Ζαν ντ’ Αρκ και την Αντιγόνη αντάρτισσα στα χέρια της Γκεστάπο. Ευκολίεεες! Ή όπως έλεγε η γιαγιά μας: απορία ψάλτου, βηξ!

Η Κλυταιμνήστρα δεν είναι η Κάστρου που έφαγε τον καημένο Αθανασόπουλο ούτε η Φαίδρα η γυναίκα του εφοπλιστή. Ο Ντασσέν, που σεβόταν τους αρχαίους, πήρε τον αρχαίο μύθο και έφτιαξε τη δική του Φαίδρα, τον δικό του Ιππόλυτο και δεν πούλησε Ευριπίδη, ο τίμιος Ο’ Νιλ, ο τίμιος Ανούιγ, ο τίμιος Κοκτό έγραψαν δικά τους έργα με στόρι την «Ορέστεια», την «Αντιγόνη», τον «Οιδίποδα». Δεν εξευτέλιζαν το μέγεθος των τραγικών προτύπων.