[Τρίτη άποψη] Γεωπολιτική του θέρους

Αυτό το καλοκαίρι του 2012, χρονιάς που ο κόσμος τρίζει, έχουμε πολλά να σκεφτούμε πριν βυθιστούμε ξανά στο μεροδούλι της κρίσης.

Σε επίπεδο συσχετισμού δυνάμεων, τη διάχυση συνοδεύει η εξασθένηση. Με την ολοκλήρωση της πρώτης τετραετίας Ομπάμα οι ΗΠΑ δεν ανέκαμψαν μεν θεαματικά, όμως όχι μόνο διατήρησαν την παγκόσμια πρωτοκαθεδρία αλλά και αύξησαν τη διαφορά, σαν τα μετάλλια των Ολυμπιακών του Λονδίνου, από τις «ανερχόμενες δυνάμεις». Κυρίως λαχανιάζει μια Κίνα που δεν έχει λύσει και δεν μπορεί εύκολα να λύσει τα σχετιζόμενα με τις έννοιες της ελευθερίας και της ισόρροπης ανάπτυξης υπαρξιακά της προβλήματα.

Από την άλλη, η αμερικανική δημοκρατία γίνεται όλο και πιο εύθραυστη και λιγότερο διαχειρίσιμη, όπως φάνηκε με τον περιορισμό του σημερινού Προέδρου από το σύστημα, τη διαρκή άνοδο της ιδεολογικής και φυσικής βίας, την παραλίγο χρεοκοπία του κράτους από την ίδια τη Βουλή, τη μάχη χαρακωμάτων που δεν έχει ακόμα κερδηθεί για αυτονόητα δημόσια αγαθά, όπως η υγεία, η παιδεία, το περιβάλλον.

Το αν θα υπάρξει δεύτερη θητεία Ομπάμα είναι συγχρόνως το μεγάλο ζητούμενο και το μεγάλο πρόβλημα του τέλους της χρονιάς, τόσο η προοπτική μιας επιστροφής των δεξιών φονταμενταλιστών στην εξουσία είναι τρομακτική αλλά και τόσο οι ελπίδες για αλλαγή των ΗΠΑ, και του κόσμου, έχουν αμετάκλητα καταστεί ψευδαισθήσεις.

Ψευδαίσθηση, της οποίας όμως η διατήρηση είναι ακόμα πιο αναγκαία, αποτελεί και η βαθιά μεταρρύθμιση της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Πάγκοινη είναι πλέον η συνειδητοποίηση ότι αν δεν αλλάξει, η Ευρώπη βαδίζει στην παρακμή ως πολιτικό σχέδιο και ως κοινωνική πραγματικότητα. Καταλύτης υπήρξε όχι μόνο η κρίση αλλά και φαινόμενα όπως η διαρκώς αυξανόμενη αποχή και αδιαφορία των πολιτών ή η εμφάνιση των δομικών αδυναμιών του νέου θεσμικού πλαισίου τόσο σύντομα μετά τη θέση του σε εφαρμογή. Η Ενωση πρέπει να αναμορφώσει τους θεσμούς της, τη λογική λειτουργίας της, τη σχέση της πολιτικής με την οικονομία στο εσωτερικό της, τη διαχείριση των αδυναμιών και του πλούτου της, που είναι πάντα περισσότερο πνευματικός και πολιτιστικός παρά υλικός. Και οφείλει να το κάνει όχι τόσο γιατί την απειλεί η γενικευμένη πια ύφεση αλλά γιατί κινδυνεύει να χάσει την ταυτότητα και τον λόγο ύπαρξής της, δηλαδή την πολιτική νομιμοποίησή της. Αξεπέραστος μοχλός και συγχρόνως μεγάλο ερωτηματικό είναι η Γερμανία, μια απρόθυμη αλλά ντε φάκτο ηγέτιδα, της οποίας οι κινήσεις αποδεικνύονται μέχρι στιγμής πιο αργές από το σταθερό άδειασμα της κοινής μας κλεψύδρας.

Πέρα από τη στενή πολιτική, αλλά επικαθοριστική της πραγματικής πολιτικής, επιρροή ασκούν τρεις αποκρυσταλλωμένες πια εξελίξεις: η οικονομία είναι πιο διεφθαρμένη από την πολιτική αλλά συνεχίζει να υπερισχύει, η κλιματική αλλαγή είναι εδώ αλλά συνεχίζουμε να την αγνοούμε, η δημοκρατία εξαπλώνεται στον κόσμο αλλά δεν κερδίζει.

Τα γεγονότα μιλούν από μόνα τους: τα τεράστια σκάνδαλα – απάτες (όλα μέσα στο 2012) της J.P Morgan, της HSBC, της χειραγώγησης του Libor από σωρεία τραπεζών κόστισαν πολλά δισεκατομμύρια αλλά δύσκολα θα μετακινήσουν τους όρους της εποπτείας και ρύθμισης του χρηματοπιστωτικού τομέα• το πιο θερμό καλοκαίρι όλων των εποχών στο βόρειο ημισφαίριο συνυπήρξε με ημίμετρα ή αποτυχίες όλων των διεθνών προσπαθειών αντιμετώπισης του προβλήματος• η Αραβική Ανοιξη έφερε κάποιες εκλογές αλλά διόλου το τέλος του αίματος, ενώ οι ακροδεξιές και λαϊκιστικές παρατάξεις, καθώς και τα ημιδημοκρατικά καθεστώτα (δημοκρατικά κατ’ επίφαση, αυταρχικά στην ουσία) όλο και πληθαίνουν (Μεξικό, Ουγγαρία, Ρουμανία) ή σκληραίνουν (Ρωσία, Τουρκία, Κίνα).

Ετσι έχουν τα πράγματα όσον αφορά το «τέλος της Ιστορίας», μια φράση που χρωστά την παγκόσμια φήμη της στο ότι ήταν η πιο αποτυχημένη πρόβλεψη που έγινε ποτέ.