[Τρίτη άποψη] Περί της «ιδιοκτησίας» του Μνημονίου

Στην πρόσφατη επιστολή του προς τους ευρωπαίους εταίρους ο Πρωθυπουργός έγραφε ανάμεσα σε άλλα ότι «η νέα κυβέρνηση αποδέχεται την ιδιοκτησία του προγράμματος σταθεροποίησης». Η έννοια-κλειδί που δικαιολογημένα ξένισε πολλούς είναι η ιδιοκτησία. Ο Πρωθυπουργός δεν επανέλαβε τον όρο στις προγραμματικές δηλώσεις, αλλά εννοούσε το ίδιο: ότι η κυβέρνηση θα κινηθεί στο πλαίσιο πολιτικών και θεσμικών στόχων και αλλαγών για τις οποίες έχει δεσμευθεί στο δεύτερο πρόγραμμα προσαρμογής (Μνημόνιο ΙΙ). Οι εταίροι αναλαμβάνουν να προσφέρουν οικονομική συνδρομή και τεχνογνωσία. Βεβαίως, επειδή το πρόγραμμα είναι ένα κυλιόμενο σχήμα, δεν αποκλείει τροποποιήσεις, ιδίως για να παραμερισθούν όσα εμποδίζουν την ανάκαμψη της οικονομίας. Αλλά χωρίς μια σαφή δέσμευση στα βασικά ζητήματα που θα αποτυπώνεται σε συγκεκριμένες πράξεις, ακόμα και λογικά ελληνικά αιτήματα δεν θα βρουν ανταπόκριση.

Ως τις τελευταίες εκλογές αυτή ακριβώς η εσωτερική δέσμευση έλειπε, μολονότι είχαν γίνει μερικά σημαντικά βήματα. Σε σειρά ολόκληρη τομέων (φορολογία, Δημόσια Διοίκηση, Δικαιοσύνη, αξιοποίηση δημόσιας περιουσίας κ.ά.) οι μεταρρυθμίσεις καθυστερούσαν, υπήρχαν παλινδρομήσεις, νόμοι δεν εφαρμόζονταν ή εφαρμόζονταν πλημμελώς. Κατά πάσα πιθανότητα η επόμενη έκθεση της τρόικας θα δίνει μια θλιβερή εικόνα ως προς αυτό.

Στην ελληνική στάση αντικατοπτριζόταν μια διάχυτη και ύπουλη αντίληψη για τις συναλλαγές μας με την τρόικα (και την ΕΕ) την περίοδο της κρίσης: ότι ήταν ένα παίγνιο μηδενικού αθροίσματος. Δηλαδή, ό,τι κέρδιζαν «αυτοί» (π.χ. αποπληρωμή δανείων), το χάναμε εμείς! Αυτή η αντίληψη άντεξε παράλογα παρά τις δραματικές αλλαγές που στο μεταξύ επήλθαν με τη διαγραφή μεγάλου μέρους του ελληνικού χρέους, τη μείωση των επιτοκίων και άλλες διορθωτικές κινήσεις. Δεν θεωρούσαμε το πρόγραμμα προσαρμογής δική μας υπόθεση («ιδιοκτησία») ούτε εννοούσαμε όσα υπογράφαμε.

Την αντίθετη πρόθεση και δέσμευση εκπέμπουν η επιστολή και οι προγραμματικές δηλώσεις του Πρωθυπουργού. Θα καταφέρει τελικά να την τηρήσει; Υπάρχουν θετικά σημάδια: Η συναίσθηση ότι φθάσαμε στην άκρη του γκρεμού θα πρέπει λογικά να έχει πείσει το πολιτικό προσωπικό ότι χρειάζονται αποφασιστικά βήματα. Η τεχνική βοήθεια που προσφέρεται σε σειρά ολόκληρη θεμάτων είναι εντυπωσιακή. Στο εσωτερικό μέτωπο, διακρίνω επίσης ενεργοποίηση του «μεταρρυθμιστικού συνασπισμού».

Αλλά ιδιοκτησία της πολιτικής προσαρμογής δεν σημαίνει απλά και μόνο ότι ο κυβερνητικός πυρήνας αναδέχεται το έργο. Θα πρέπει να εμπλακεί με κάποιον τρόπο και η κοινωνία.

Ομως η πλειοψηφία των πολιτών σήμερα είναι μάλλον αρνητική ή έστω δύσπιστη έναντι του Μνημονίου. Το τελευταίο γίνεται αντιληπτό ως εξωτερική επιταγή. Γεγονός είναι ότι η πολιτική προσαρμογής απέτυχε ως τώρα. Η κρίση ήταν πολύ μεγαλύτερη της «αναμενομένης», η ανεργία διογκώθηκε, η χώρα αδυνατεί να εξυπηρετήσει τα χρέη της και να εξαλείψει τα πρωτογενή ελλείμματα. Ολα έδειχναν την πόρτα εξόδου από την ευρωζώνη (που όμως απευχόταν ο κόσμος). Κύρια αιτία της δραματικής εξέλιξης όμως ήταν ο τρόπος εφαρμογής της συνταγής του Μνημονίου, όχι (τόσο) το ίδιο το Μνημόνιο.

Αν η κοινωνία δεν αισθανθεί ότι η προσαρμογή είναι και δική της υπόθεση, τότε καμιά πίεση από τα έξω δεν θα φέρει τις αναγκαίες αλλαγές.

Αλλά υπάρχουν και εγγενείς δυσκολίες για να γίνει ευρύτερα αποδεκτό το Μνημόνιο. Η σπουδαιότερη είναι ότι θίγει πολυάριθμες πηγές προσόδων (=εισοδημάτων χωρίς παραγωγικό αντίκρισμα) και θεσπίζει θυσίες κεκτημένων, ενώ διαταράσσει ιστορικές ισορροπίες και συμπαιγνίες. Δεν συνιστά παρέμβαση σε έναν μόνον τομέα της οικονομίας ή της πολιτικής π.χ. στην υγεία. Συναφώς, το προσοδοθηρικό μπλοκ δεν έχει απέναντί του έναν μεγάλο εξαγωγικό τομέα που να έχει σφυρηλατηθεί στον διεθνή ανταγωνισμό και λόγω μεγέθους να στηρίζει αποτελεσματικά τις μεταρρυθμίσεις.

Πιθανόν η ιδέα για αναδιαπραγμάτευση του Μνημονίου μπορεί να αποδειχθεί χρήσιμη, όχι τόσο για τα συγκεκριμένα αποτελέσματά της (εδώ δεν πρέπει να έχουμε ψευδαισθήσεις) όσο γιατί μπορεί να γεφυρώσει κάπως το χάσμα ανάμεσα σε (υπεύθυνη) ηγεσία και κοινωνική πλειοψηφία. Θα δώσει, ανάμεσα σε άλλα, και την εικόνα μιας επίσημης Ελλάδας που αρχίζει να συμμετέχει πραγματικά στον σχεδιασμό της προσαρμογής και δεν περιμένει κάθε φορά τι θα πει η τρόικα. Τότε η κοινωνία ναι μεν δεν θα υιοθετήσει το πρόγραμμα με ενθουσιασμό, αλλά τουλάχιστον θα το ανεχθεί για να αποφύγει τα χειρότερα. Αν αυτή η ανοχή δεν επιτευχθεί, η επίκληση της «ιδιοκτησίας» του προγράμματος δεν θα έχει νόημα γιατί, απλά, δεν θα είμαστε ιδιοκτήτες!

Ο Πάνος Καζάκος είναι ομότιμος καθηγητής

του Πανεπιστημίου Αθηνών