Ο καλλιτέχνης και το μοντέλο του

Η σύγχρονη ιστορία των επίσημων πορτρέτων των προέδρων της Γαλλίας είναι σχεδόν τόσο μεγάλη όσο και εκείνη της Πέμπτης Γαλλικής Δημοκρατίας. Σύμφωνοι, την ιδέα είχε πρώτος ο Αντόλφ Τιέρ, ο οποίος λίγα χρόνια πρίν ή μετά τον βραχνά της Παρισινής Κομμούνας το 1871, φωτογραφίστηκε περήφανος, με το σώμα στραμμένο κατά τρία τέταρτα, το δεξί χέρι στηριγμένο σε έναν απροσδιόριστο όγκο και το βλέμμα με αμείωτη ένταση. Η συνήθεια όμως θα γινόταν ανάρπαστη πολύ αργότερα, όταν η διάδοση της τέχνης της φωτογραφίας θα ήταν τέτοια που κανένας πρόεδρος δεν θα μπορούσε να αγνοήσει τους συμβολισμούς του μέσου.

Τη σύγχρονη παράδοση εγκαινίασε ο στρατηγός Ντε Γκολ, ο οποίος ποζάρισε το 1959 μπροστά στη βιβλιοθήκη με πλήρη εξάρτυση, ντυμένος σαν αξιωματικός που έχει το γενικό πρόσταγμα. Ο Φρανσουά Μιτεράν διάλεξε την Γκιζέλ Φρόιντ, η οποία τον παρουσίασε καθιστό, να διαβάζει τα «Δοκίμια» του Μοντέν. Ο Νικολά Σαρκοζί έκανε, σύμφωνα με πολλούς, ένα μικρό επικοινωνιακό σφάλμα. Οχι τόσο γιατί επέλεξε τον Φιλίπ Βαρέν, γνωστό από τη δουλειά του στα περιοδικά «People», όσο γιατί επαναφέροντας τη βιβλιοθήκη στο φόντο και στεκόμενος δίπλα σε δύο τεράστιες σημαίες άφησε το πρόσωπό του να χαθεί στο βαρυφορτωμένο περιβάλλον.

Το επίσημο πορτρέτο του Φρανσουά Ολάντ, σε χαλαρή πόζα και το φόντο να τονίζει τον κήπο του μεγάρου και όχι το ίδιο το κτίριο, τραβηγμένο από τον Ρεϊμόν Ντεπαρντόν στις 29 Μαΐου και δημοσιοποιημένο στις 4 Ιουνίου, επιδέχεται, σύμφωνα με τους ειδικούς, περισσότερες αναλύσεις. Φανερώνει τα κοινά χαρακτηριστικά του Προέδρου και του φωτογράφου του. Υποτίθεται ότι αμφότεροι είναι επαρχιώτες στην ψυχή και μοιράζονται την ίδια αγάπη για κάθε γαλλικό τοπίο που δεν είναι φανταχτερό. Μεγάλωσαν μακριά από τη μεγάλη πόλη, νοσταλγούν την ήσυχη παιδική ηλικία τους, μνημονεύουν πρόθυμα την καταγωγή τους, αντιπαθούν τις αποκλειστικά παριζιάνικες συνήθειες και προτιμούν ένα μπιστρό στην επαρχία της Κορέζ παρά τις διατροφικές συνήθειες τις πρωτεύουσας. Τα μέρη όπου ανατράφηκαν είναι το ίδιο ταπεινά και γήινα. Για τον φωτογράφο και κινηματογραφιστή είναι το οικογενειακό αγρόκτημα στο Βιγεφράνς Σιρ Σον στο Μποζολέ. Για τον Φρανσουά Ολάντ είναι οι γειτονιές του Μπουά Γκιγιόμ, μερικά χιλιόμετρα έξω από τη Ρουέν. Το επίσημο πορτρέτο που προέκυψε από τη συνάντησή τους δεν θα μπορούσε να αγνοεί όλα τα παραπάνω, την κουλτούρα και τον τρόπο ζωής τους. Θα έπρεπε να αντανακλά τη Γαλλία που αποτυπώνει στις εικόνες του ο Ντεπαρντόν και που εξαίρει στους λόγους του ο Ολάντ. Οχι την αστική Γαλλία των προαστίων και των πολυκατοικιών, ούτε εκείνη των αστικοποιημένων επαρχιών που σημαιοστολίζονται σε κάθε γιορτή. Αλλά τη «Γαλλία της περιφέρειας», όπως έλεγε πρόσφατα ο Ντεπαρντόν, με τις μικρές πόλεις και τα δημαρχεία τους, τα καμπαναριά τους και τα μνημεία από τον πόλεμο.

Κατά κάποιον τρόπο, ο Ολάντ τα υπερασπιζόταν όλα αυτά ήδη από το 1981, όταν εγκωμίαζε την αφίσα της προεκλογικής εκστρατείας του Μιτεράν, στην οποία ο υποψήφιος εμφανιζόταν καθησυχαστικός, μπροστά από έναν πύργο της Βουργουνδίας. Δεν ήταν απλώς θέμα γούστου του σημερινού Προέδρου. Στα χρόνια του στην Εθνική Σχολή Δημόσιας Διοίκησης ο Ολάντ κρατούσε τις αποστάσεις του από «αριστοκράτες» όπως ο Ντομινίκ ντε Βιλπέν, προτιμώντας τη συντροφιά πιο γήινων προσωπικοτήτων. Αντίθετα με τους περισσότερους Σοσιαλιστές, εκείνος αγαπάει τις γιορτές, τις συγκεντρώσεις τοπικών συλλόγων, τις συζητήσεις με στρατιωτικούς. Οπως έχει παραδεχτεί, μπορεί να ταξιδεύει στην Ουάσιγκτον ή στο Βερολίνο, την ίδια στιγμή όμως νοσταλγεί την άσημη πόλη της Μποντούφλ.

Ο φακός του χωριάτη

Και ο Ντεπαρντόν; Για τον κάποτε μάχιμο φωτορεπόρτερ του πρακτορείου Μάγκνουμ, τον βραβευμένο με Πούλιτζερ, ο οποίος έχει βρεθεί σε αρκετά πεδία μαχών, υποτίθεται ότι μιλάει καλύτερα η σύγχρονη τέχνη του. Προ ημερών στις γαλλικές αίθουσες βγήκε το ντοκιμαντέρ «Journal de France» («Ημερολόγιο της Γαλλίας»), το οποίο ο Ντεπαρντόν συνυπογράφει με τη σύντροφό του Κλοντίν Νουγκαρέ. Η ταινία περιλαμβάνει ακυκλοφόρητες λήψεις του Ντεπαρντόν από τα τελευταία 50 χρόνια της καριέρας του και καταγραφές της Νουγκαρέ που δείχνουν τον τρόπο που ο Ντεπαρντόν φωτογράφισε τη Γαλλία στην πρώτη δεκαετία του 21ου αιώνα. Βλέπουμε τον καλλιτέχνη πίσω από το τιμόνι ενός αυτοκινούμενου, να ταξιδεύει σε όλη τη χώρα, να σταματάει εδώ και εκεί, να στήνει τη μηχανή του, να διστάζει προτού φωτογραφίσει το αντικείμενό του, να απαθανατίζει ένα γαλλικό τοπίο και στη συνέχεια να το σχολιάζει. Οι φωτογραφίες του από τη Γαλλία της νέας χιλιετίας, που κυκλοφόρησαν το 2010 στο λεύκωμα «Η Γαλλία του Ρεϊμόν Ντεπαρντόν», αποκαλύπτουν και αυτές την ιδέα του για τους δεσμούς που διατρέχουν τη γαλλική κοινωνία: πρόκειται κυρίως για μικρά καταστήματα, καφέ, φαρμακεία, κομμωτήρια, κρεοπωλεία, παντοπωλεία, μέρη τέλος πάντων που δεν προκρίνουν απλώς μια οικονομία των υπηρεσιών, αλλά και αποτελούν έδαφος κατάλληλο για διάλογο.

Προφανώς είναι αρκετοί εκείνοι που πιστεύουν ότι η ματιά του Ντεπαρντόν, όπως και οι πεποιθήσεις του Ολάντ, δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια νοσταλγική μάχη οπισθοφυλακής που αποσκοπεί στη διατήρηση μιας αποστειρωμένης συλλογικής μνήμης, τη στιγμή μάλιστα που η οικονομία είναι πιο παγκοσμιοποιημένη από ποτέ. Ο Ντεπαρντόν διαφωνεί: «Αρνούμαι να πιστέψω ότι κάτι τέτοιο συνιστά νοσταλγία. Είναι μάλλον η επιτομή του πολιτισμού. Καθώς εισερχόμαστε στον 21ο αιώνα, μου φαίνεται ότι όλη η Γαλλία βρίσκεται σε διαρκή κίνηση. Υπάρχει η αποφασιστικότητα των ανθρώπων να ζήσουν σε αυτές τις μικρές πόλεις, όπου υπάρχουν ακόμη αρκετά περιθώρια. Και νομίζω ότι το θέμα των περιθωρίων, το ζήτημα του χώρου θα είναι η μεγάλη πρόκληση του μέλλοντος», γράφει στο λεύκωμά του.

Σχολιάζοντας πρόσφατα μερικές φωτογραφίες του για λογαριασμό της «Φιγκαρό» συμπλήρωνε την οπτική του. Μιλώντας για την εικόνα του «Café des Amis», ενός ταπεινού επαρχιακού καταστήματος, έγραφε: «Εχω φωτογραφίσει και κινηματογραφήσει εκατοντάδες, αλλά αυτό είναι το καλύτερο. Βρίσκεται στην περιοχή Οτ-Λουάρ, σε ένα χωριό 1.200 μέτρα πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας, γνωστό κάποτε για τη ζωοπανήγυρή του. Παλαιότερα υπήρχαν περίπου τριάντα τέτοια μαγαζιά κόντα στην πλατεία, σήμερα επιζούν μόνο δύο-τρία. Το Café des Amis με προσέλκυσε αμέσως. Η πρόσοψή του δεν έχει αμαυρωθεί από τις διαφημίσεις. Σου έρχεται να σπρώξεις την πόρτα και να καθήσεις στη ζεστασιά του και φαντάζομαι τους θαμώνες του να συζητούν όπως παλιά. Αυτό το μέρος συμβολίζει για μένα τη συμβίωση». Για άλλους, συμβολίζει το σημείο όπου τέμνονται η ματιά του φωτογράφου και το όραμα του πολιτικού. Και καλά ο Ντεπαρντόν. Με τη δουλειά του, λιγότερο ή περισσότερο, έχει επιβεβαιώσει το πόσο υποστηρίζει στην πράξη την καλλιτεχνική του πρόταση. Ο Πρόεδρος Ολάντ, όμως, μάλλον θα χρειαστεί πιο πολλά από ένα συμβολικό επίσημο πορτρέτο, κρεμασμένο σε δημόσιες υπηρεσίες, για να αποδείξει την συνέπειά του.