Αναξιοπιστία και διάλυση του Κέντρου άνοιξαν τον δρόμο στην Αριστερά

Το 1950, έναν χρόνο μετά τη λήξη του Εμφυλίου Πολέμου, διεξάγονται οι δεύτερες, μετά το 1946, βουλευτικές εκλογές. Το Κέντρο βγαίνει από τις εκλογές ενισχυμένο, αλλά τριχοτομημένο. Το Κόμμα των Φιλελευθέρων (17,24% και 56 έδρες), η ΕΠΕΚ υπό την ηγεσία του Νικολάου Πλαστήρα (16,44% και 45 έδρες) και το Κόμμα του Γεωργίου Παπανδρέου (10,67% και 35 έδρες).

Η εαμογενής Αριστερά συγκρότησε τη Δημοκρατική Παράταξη (ΔΠ) με ηγέτες τον Αλέξανδρο Σβώλο, τους Σταμάτη Χατζήμπεη και Νεόκοσμο Γρηγοριάδη και τον Ιωάννη Σοφιανόπουλο. Συγκέντρωσε 9,7% των ψήφων και κατέλαβε 18 έδρες.

Αν προσθέσουμε τα ποσοστά, θα διαπιστώσουμε ότι τα τρία κόμματα του Κέντρου απέσπασαν το 44,35% των ψήφων και την απόλυτη πλειοψηφία της Βουλής των 150 εδρών. Με το 9,7% και τις 18 έδρες της Δημοκρατικής Παράταξης η Κεντροαριστερά συγκέντρωσε το 54,35% των εκλογέων και 154 έδρες, έναντι 38,37% και 93 έδρες των τεσσάρων κομμάτων της Δεξιάς (το 4,97% είχαν λάβει ανεξάρτητοι).

Να θυμίσουμε ότι, παρά την αναστολή του Γ’ Ψηφίσματος, η διατήρηση εμφυλιακών έκτακτων μέτρων βάρυναν το προεκλογικό κλίμα όχι μόνο για την Αριστερά, αλλά και την προοδευτική πτέρυγα του Κέντρου, την οποία εξέφραζε ο Πλαστήρας. Δύο αριθμοί είναι αποκαλυπτικοί: 17.000 ήσαν στις φυλακές οι καταδικασμένοι για πολιτικά «αδικήματα» (2.289 θανατοποινίτες) και 20.000 εκτοπισμένοι (13.000 στη Μακρόνησο).

Η ΕΠΕΚ του Πλαστήρα, αν και ήλθε τρίτη στις εκλογές, ήταν ο πραγματικός νικητής. Με βασικό σύνθημα την «Αλλαγή», ο Πλαστήρας είχε θέσει ως άξονα της πολιτικής του τη συμφιλίωση και χρησιμοποιώντας τον όρο «εμφύλιος πόλεμος» (αντί του «συμμοριτοπόλεμου») επιχείρησε να ανατρέψει την κυρίαρχη εκδοχή της «εθνικοφροσύνης».

Ο Ηλίας Νικολακόπουλος υπογραμμίζει («Των Εκλογών τα Πάθη» – έκδοση «ΤΟ ΒΗΜΑ» 2012): «Η συγκρότηση και η επιτυχία της ΕΠΕΚ στάθηκαν ένας κρίσιμος σταθμός στη διαδικασία αναδιοργάνωσης του συστήματος των κομμάτων και έτειναν να εμπεδώσουν την αυτόνομη παρουσία ενός ιδιαίτερου πολιτικού χώρου, της Κεντροαριστεράς. Η ΕΠΕΚ απευθύνθηκε σε ευρύτερα τμήματα του εκλογικού σώματος, τα οποία είχαν ριζοσπαστικοποιηθεί μέσα από την Αντίσταση και είχαν, εκ των πραγμάτων, ηττηθεί και κοινωνικά απομονωθεί στις συνθήκες που επεκράτησαν μετά το 1945 και τον Εμφύλιο».

Η ευκαιρία αυτή χάθηκε γιατί οι ηγέτες του Κέντρου δεν τόλμησαν να υιοθετήσουν έστω και μέρος της ριζοσπαστικής πολιτικής του Πλαστήρα. Ο Σοφοκλής Βενιζέλος είχε απορρίψει την πρόταση Πλαστήρα για προεκλογική συνεργασία.

Οι διαφωνίες σε βασικά θέματα πολιτικής είχαν ως αποτέλεσμα από τις εκλογές του 1950 μέχρι τις εκλογές της 9ης Σεπτεμβρίου 1951 να σχηματισθούν τέσσερις κυβερνήσεις μία του Πλαστήρα, μία Βενιζέλου – Πλαστήρα, μία Βενιζέλου – Τσαλδάρη – Πλαστήρα και μία Βενιζέλου – Παπανδρέου.

Στις εκλογές της 9ης Σεπτεμβρίου 1951 σημειώνονται δύο σημαντικές για τις μελλοντικές εξελίξεις νέες εκλογικές συμμετοχές. Ο αρχιστράτηγος Αλέξανδρος Παπάγος ιδρύει τον Ελληνικό Συναγερμό και η Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά (ΕΔΑ), η οποία ιδρύθηκε την 1η Αυγούστου 1951 με κύριο κορμό το εκτός νόμου ΚΚΕ, το οποίο και είχε αποφασιστικό ρόλο στη διαμόρφωση της πολιτικής της.

Στον Συναγερμό προσχώρησε ο Σπύρος Μαρκεζίνης, ο οποίος είχε καθοριστικό ρόλο στην απόφαση του Παπάγου να μεταπηδήσει στην πολιτική. Το αποτέλεσμα ήταν κατώτερο των προσδοκιών του στρατάρχη: 36,53% και 114 έδρες.

Από το Κέντρο ο μεγάλος χαμένος ήταν ο Γεώργιος Παπανδρέου. Το κόμμα του έλαβε μόλις 2,10% και ο ίδιος έμεινε εκτός Βουλής. Αντίθετα, το Κόμμα των Φιλελευθέρων αύξησε τη δύναμή του από 17,24 σε 19,04% και η ΕΠΕΚ κατέγραψε εντυπωσιακή νίκη με αύξηση του ποσοστού από 16,44% σε 23,49% και των εδρών από 45 σε 74.

Η ΕΔΑ με 10,57% θα κινηθεί στα επίπεδα της Δημοκρατικής Παράταξης του 1951 με μία μονάδα αύξηση και μείωση των εδρών, λόγω εκλογικού συστήματος, από 18 σε 10. Πάντως, στην πρώτη αυτή εκλογική εμφάνιση «καταγράφηκε η συνεκτικότητα της εκλογικής βάσης της Αριστεράς» (Ηλίας Νικολακόπουλος). Οι επτά από τους εκλεγέντες βουλευτές ήσαν εξόριστοι και φυλακισμένοι. Και μετά την ακύρωση της εκλογή τους οι έξι αντικαταστάτες ήσαν μέλη του ΚΚΕ.

Μετά τις εκλογές θα σχηματισθεί η τελευταία κυβέρνηση του Κέντρου με πρωθυπουργό τον Νικόλαο Πλαστήρα και αντιπρόεδρο τον Σοφοκλή Βενιζέλο. Το Κέντρο είχε, ήδη, προγραφεί από τους Αμερικανούς με πρωταγωνιστή τον πλέον προκλητικό πρεσβευτή Τζον Πιουριφόι. Παρά τα μέτρα «ειρηνεύσεως» και την απόλυση 10.000 και πλέον πολιτικών κρατουμένων, η κυβέρνηση Πλαστήρα σημαδεύτηκε από δίκες και εκτελέσεις στελεχών του ΚΚΕ (Νίκου Μπελογιάννη, Δημήτρη Μπάτση, Νίκου Καλούμενου και Ηλία Αργυριάδη) και τη δίκη για τη σκευωρία στην Αεροπορία.

Ευάλωτος από την ημιπληγία ο Πλαστήρας, με τη σύμπραξη του Βενιζέλου, πέφτει στην παγίδα του Πιουριφόι, εγκρίνει και η Βουλή ψηφίζει το πλειοψηφικό, το οποίο άνοιξε τον δρόμο στον θρίαμβο του Παπάγου.

Ο Συναγερμός του Παπάγου με 49,22% θα καταλάβει τις 257 έδρες της Βουλής των 250. Η ΕΠΕΚ και το Κόμμα των Φιλελευθέρων θα περιοριστούν στο 34,22% και 51 έδρες. Η ΕΔΑ θα διατηρήσει τις δυνάμεις τού 1951, αλλά θα μείνει, λόγω πλειοψηφικού, εκτός Βουλής.

Ηταν σημαντική η επιτυχία της ΕΔΑ, διότι η εκλογική αναμέτρηση είχε πολωθεί ανάμεσα στον Συναγερμό και το Κέντρο και εξαιτίας του πλειοψηφικού. Η ηγεσία της ΕΔΑ βρέθηκε, τότε, σε δίλημμα πολιτικής στρατηγικής: να συνεργαστεί με τις κεντρώες δυνάμεις ή να μετέχει αυτόνομα στις εκλογές. Δεν θα είναι η πρώτη φορά που θα αντιμετωπίσει ανάλογο δίλημμα, το οποίο ο Ηλίας Ηλιού είχε χαρακτηρίσει το «σταυρικό πρόβλημα» της Αριστεράς. Τελικά επικράτησε η άποψη του ηγέτη του ΚΚΕ Νίκου Ζαχαριάδη για αυτόνομη κάθοδο και με το γνωστό σύνθημα «Τι Παπάγος, τι Πλαστήρας».

Ο Παπάγος ήταν απόλυτος κυρίαρχος στη Βουλή. Ουσιαστική αντιπολίτευση δεν υπήρχε. Ο Βενιζέλος, κατά την πάγια συνήθειά του, έφυγε στο εξωτερικό και το Κόμμα των Φιλελευθέρων έμεινε ακέφαλο. Τον Μάιο του 1953 θα προσφέρει τη συναρχηγία στον Γεώργιο Παπανδρέου. Ο Ν. Πλαστήρας, λόγω και της ασθένειάς του, είχε απομονωθεί και τα στελέχη του άρχισαν να τον εγκαταλείπουν. Στις 29 Ιουλίου 1953 χιλιάδες λαού θα συνοδεύσουν τον «Μαύρο Καβαλάρη» στον λιτό τάφο του, στο Α’ Νεκροταφείο, που τον στόλιζε ένα απλό καντήλι και μία γλάστρα με βασιλικό. Ηταν και το τέλος του εγχειρήματος για τη συγκρότηση ισχυρής κεντροαριστερής παράταξης.

Θα επιχειρήσουν να καλύψουν το κενό ο Γεώργιος Καρτάλης και ο Αλέξανδρος Σβώλος, αλλά υπήρχε το ισχυρό ανάχωμα της ΕΔΑ. Και εκτός της Βουλής είχε καλύψει το κενό της αντιπολίτευσης. Ο πονηρός πόντιος γιατρός και ευέλικτος πρόεδρος της ΕΔΑ Ιωάννης Πασαλίδης είχε ζητήσει συνάντηση με τον Παπάγο για να ζητήσει εφαρμογή μέτρων ειρήνευσης και ανάπτυξη εμπορικών σχέσεων με τις Ανατολικές Χώρες. Επειτα από δύο ώρες συζήτησης φωτογραφίστηκαν στα προπύλαια της Βουλής. Βασικός στόχος του Πασαλίδη ήταν να «σπάσει» η φοβία του κόσμου έναντι της ΕΔΑ, η οποία είχε ταυτιστεί με το ΚΚΕ.

Μετά τον θάνατο του Παπάγου τον Οκτώβριο 1955 ο βασιλιάς Παύλος αναθέτει την πρωθυπουργία στον Κωνσταντίνο Καραμανλή, ο οποίος ιδρύει την Εθνική Ριζοσπαστική Ενωση (ΕΡΕ) και αποφασίζει τη διεξαγωγή εκλογών για τις 19 Φεβρουαρίου 1956. Εμφανίζεται ως νέα πολιτική δύναμη.

Στο Κέντρο τα παιχνίδια συνεχίζονται… Ο Βενιζέλος εγκαταλείπει το ΚΦ και ιδρύει τη Φιλελεύθερη Δημοκρατική Ενωση (ΦΔΕ). Στη συνέχεια ζητεί από τον Γ. Παπανδρέου κοινή κάθοδο στις εκλογές. Στο μεταξύ είχε αρχίσει κίνηση για συγκρότηση συνασπισμού όλων των αντιδεξιών κομμάτων. Η συμφωνία επιτυγχάνεται και υπογράφεται «προγραμματική διακήρυξη». Στην ΕΔΑ παραχωρήθηκαν 20 θέσεις υποψηφίων «προς εξασφάλισιν αυτοδυνάμου κυβερνήσεως του Δημοκρατικού Κέντρου».

«Με τη δημιουργία της ΔΕ – σημειώνει ο Ηλίας Νικολακόπουλος («Η Καχεκτική Δημοκρατία 1946-1967») – οι εκλογές απέκτησαν τη μορφή πολωτικής και μετωπικής αναμέτρησης ανάμεσα στο άρχον συγκρότημα εξουσίας και στο σύνολο των πολιτικών δυνάμεων που είχαν παραμείνει εκτός εξουσίας ή είχαν αποκλειστεί από αυτήν. Επρόκειτο δηλαδή για την παγίωση ή την ανατροπή μιας συνολικής πολιτικής επιλογής που είχε επιβληθεί το 1952 και της οποίας φάνηκε προς στιγμήν ότι διακυβεύεται η συνέχιση, χωρίς βέβαια να διακρίνεται καθαρά σε τι θα συνίστατο μια εναλλακτική πολιτική λύση».

Η ανατροπή δεν επετεύχθη, λόγω εκλογικού συστήματος. Η ΕΡΕ με 47,38% των ψήφων εξασφάλισε 163 έδρες. Η ΔΕ με 48,15% περιορίστηκε σε 132 έδρες. Τις έδρες μοιράστηκαν επτά κόμματα και επτά βουλευτές δήλωσαν ανεξάρτητοι: ΚΦ 25, ΦΔΕ 39, ΕΔΑ 18, ΔΚΕΛ 18, ΕΠΕΚ 15, ΚΑΕ 7 και ΛΚ 3.

Η ΕΔΑ, εκτός από την επάνοδό της στη Βουλή, σταθεροποίησε την εκλογική βάση και «νομιμοποιήθηκε» πολιτικά, ακόμη και από το Λαϊκό Κόμμα που συμμετείχε στη Δημοκρατική Ενωση.

Προς όφελός της πρέπει να καταγραφούν δύο ακόμη γεγονότα. Η καθαίρεση της ηγεσίας του Νίκου Ζαχαριάδη και η απόφαση της νέας ηγεσίας να διαλύσει τους παράνομους μηχανισμούς στην Ελλάδα και ο θάνατος του Γεώργιου Καρτάλη, του μόνου ηγέτη ο οποίος θα μπορούσε να ηγηθεί ενός αξιόπιστου κεντροαριστερού σχήματος και να περιορίσει τη διείσδυση της ΕΔΑ στις αριστερές δυνάμεις του Κέντρου, που είχαν μείνει ανερμάτιστες μετά τον θάνατο του Πλαστήρα.

Οι Παπανδρέου και Βενιζέλος αποφάσισαν να ανασχηματίσουν το Κόμμα των Φιλελευθέρων, αλλά διέπραξαν ένα μεγάλο λάθος. Διαπραγματεύθηκαν με την ΕΡΕ (προσωπικά ο Παπανδρέου με τον Τάκο Μακρή) με σκοπό τον περιορισμό της δύναμης της ΕΔΑ. Αλλωστε η φθορά και των «ιστορικών» προπολεμικών κομμάτων ήταν ανεπανόρθωτη. Αλλά και ιδεολογικά δεν συγκινούσαν τους δημοκρατικούς πολίτες, οι οποίοι υφίσταντο την πίεση του αστυνομικού κράτους της ΕΡΕ, ούτε και τους δημοσίους υπαλλήλους και τους εργαζομένους, οι οποίοι, παρά την «ποσοτική» ανάπτυξη, δεν έβλεπαν βελτίωση των αποδοχών τους.

«Η αίγλη της ΕΔΑ – σημειώνει ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς: “Η Ελληνική Τραγωδία” – ενισχύθηκε από το γεγονός ότι ήταν η μόνη πολιτική δύναμη που με συνέπεια κατήγγειλε τις αυξανόμενες εισοδηματικές ανισότητες και απαιτούσε κοινωνική δικαιοσύνη».

Στελέχη και οπαδοί του Κέντρου είχαν κουραστεί από τις ατέλειωτες προσωπικές φιλονικίες των δύο ηγετών Παπανδρέου και Βενιζέλου, που είχαν αρχίσει και πριν από τη λήξη της Κατοχής και εντάθηκαν μετά το 1950. Αλλά και στα άλλα μικρά κόμματα, με το πλήθος των ηγετών, που είχαν τοποθετηθεί μεταξύ Κέντρου και ΕΔΑ, μετά την πρόσκαιρη εκλογική συνεργασία επανέρχονταν στο μοναχικό τους δρόμο, για να έρθει ορμητικά η ΕΔΑ να καλύψει το πολιτικό κενό…

Η χαμένη ευκαιρία
Η ΕΠΕΚ απευθύνθηκε σε ευρύτερα τμήματα του εκλογικού σώματος, τα οποία είχαν ριζοσπαστικοποιηθεί μέσα από την Αντίσταση και είχαν, εκ των πραγμάτων, ηττηθεί και κοινωνικά απομονωθεί στις συνθήκες που επεκράτησαν μετά το 1945 και τον Εμφύλιο».
Η ευκαιρία αυτή χάθηκε γιατί οι ηγέτες του Κέντρου δεν τόλμησαν να υιοθετήσουν έστω και μέρος της ριζοσπαστικής πολιτικής του Πλαστήρα.