[Φαινόμενα] Η τηλε-εκμετάλλευση της γκριμάτσας

Σε κοντινό πλάνο το πρόσωπο του Καραγκούνη, με τα χαρακτηριστικά του να δηλώνουν θρήνο. Η γκριμάτσα είναι τόσο υπερβολική που μοιάζει κωμική, όπως συνήθως συμβαίνει με τους ακραίους θεατρινισμούς. Είναι η στιγμή που ο αρχηγός της εθνικής ομάδας προσπαθεί με τα εκφραστικά του μέσα να δείξει ότι αδικήθηκε από τον διαιτητή, ο οποίος δεν σφύριξε το πέναλτι. Το αμέσως επόμενο πλάνο δείχνει τον Ντε Νίρο να θρηνεί με την ίδια κωμική υπερβολή σε σκηνή από την κωμωδία «Ανάλυσέ το» στην οποία, αν και φοβερός μαφιόζος, έχει υπαρξιακό πρόβλημα και δεν μπορεί να ανταποκριθεί στον ρόλο του σκληρού.

Πρόκειται για φιλμάκι που προβάλλει το γερμανικό κρατικό κανάλι ZDF, σπεύδοντας να πολιτικοποιήσει τον αγώνα μεταξύ των εθνικών ομάδων Ελλάδας και Γερμανίας και πλαισιώνοντας με κρατική επισημότητα τον φτηνό λαϊκισμό με τον οποίο τροφοδοτούν ένα χουλιγκάνικο, πολεμικό κλίμα τα πιο «κιτρινιάρικα» γερμανικά μίντια.

Το μήνυμα ωστόσο του γερμανικού καναλιού μπορεί να έχει και μια ακόμη πιο σκληρή ανάγνωση κάτω από την επιφανειακή γελοιοποίηση των θεατρινισμών του αρχηγού της ελληνικής ομάδας – οι οποίοι προκάλεσαν «αλλεργικές» αντιδράσεις και σε μεγάλο μέρος των ελλήνων ποδοσφαιρόφιλων. Γιατί κατέφυγε σε αυτούς για να ακυρώσει την απόφαση του διαιτητή, να του ασκήσει πίεση, να αμφισβητήσει το αλάθητο, άρα και την απόλυτη εξουσία του. Ο διαιτητής εκπροσωπεί στο θέατρο του ποδοσφαίρου τον κανόνα της εξουσίας, την επιβολή της πειθαρχίας. Στοιχείο που εκφράζει απολύτως τη γερμανική νοοτροπία. Οπως και οι θεατρινισμοί της κλάψας απέναντι στις αποφάσεις του ισχυρού εκπροσώπου του κανόνα, σύμφωνα με την ίδια νοοτροπία, είναι η επιλογή του αδύναμου, του υποτελούς, του καταδικασμένου εντέλει να χάσει.

Ενα παιχνίδι μόνο είναι το ποδόσφαιρο; Είναι πολύ περισσότερα και το γνωρίζουμε. Είναι από μόνο του μια πανίσχυρη αφήγηση για την εποχή, τις κοινωνικές αξίες, την ιδεολογία, τους πόθους – πόσω μάλλον τους αδικαίωτους – για την πατρίδα, τον τόπο, την κοινωνική ομάδα που ταυτίζεται με τη φανέλα. Και ουδέποτε υπήρξε ανεξάρτητο από την πολιτική. Το καθεστώς του Μουσολίνι χρησιμοποίησε το Μουντιάλ του 1934 για την προπαγάνδα του που κορυφώθηκε με τη νίκη της ιταλικής ομάδας. Οι οπαδοί της Μάντσεστερ Γιουνάιτεντ είναι περήφανοι για την εργατική καταγωγή της ομάδας τους, όπως οι Καταλανοί για την Μπαρτσελόνα τους που έχει αναχθεί σε σύμβολο των δημοκρατικών αγώνων για ανεξαρτησία. Ακριβώς αυτό το στοιχείο του πολιτικού συμβολισμού της ομάδας έχει υμνηθεί από την πένα του Μονταλμπάν – παθιασμένου οπαδού τής Μπάρτσα. Είναι αυτός που έγραψε: «Οι ομάδες είναι τα πατριωτικά μας αποθέματα».

«Γλώσσα» γλαφυρή είναι το ποδόσφαιρο για τον Παζολίνι που έχει αναλύσει διεξοδικά την επικοινωνιακή δύναμη αυτού που συμβαίνει μέσα στο γήπεδο. Οσο για τον Καμί, ο οποίος υπήρξε ένα φεγγάρι τερματοφύλακας, η μαγεία του είναι η δύναμη της ανατροπής από ένα τυχαίο γεγονός. Εδώ ακριβώς στηρίζεται τις περισσότερες φορές και η μυθολογία περί γηπεδικής συνάντησης «Δαβίδ και Γολιάθ», κάτω από τους θρησκευτικούς συμβολισμούς της οποίας – αναμονή για το θαύμα – κρύβεται το σαθρό ποδοσφαιρικό τοπίο του «Δαβίδ» (στημένα παιχνίδια, παράγκες, εξωφρενικές μεταγραφές κ.λπ.).

Για όλους αυτούς τους λόγους είναι προφανές ότι η ποδοσφαιρική συνάντηση των εθνικών ομάδων Ελλάδας και Γερμανίας δεν θα μπορούσε να είναι απαλλαγμένη από τους επικοινωνιακούς συμβολισμούς που διαμορφώθηκαν υπό την οικονομική και ψυχολογική πίεση μιας πανευρωπαϊκής κρίσης. Πολύ περισσότερο όταν έδειξε τον δρόμο ένας κοντόθωρος πολιτικομιντιακός λαϊκισμός, ενεργοποιώντας όλα τα αρνητικά στερεότυπα που διαμορφώνουν τις αντιλήψεις του ενός λαού για τον άλλον.

Ωστόσο, όλο αυτό δεν συμβαίνει μόνο μεταξύ Γερμανών και Ελλήνων. Η ποδοσφαιρική ατμόσφαιρα προσφέρεται γι’ αυτό το παιχνίδι με τα επικοινωνιακά στερεότυπα που μπορεί να έχουν και μια πολύ χιουμοριστική ανάγνωση, όπως το ματς μεταξύ Ελλήνων φιλοσόφων της αρχαιότητας και Γερμανών, πιο σύγχρονων, που σκαρφίστηκε το ανελέητο χιούμορ των Μόντι Πάιθονς και που επίσης προβάλλεται αυτές τις ημέρες από ιντερνετικά και τηλεοπτικά μέσα, υπογραμμίζοντας εντέλει το ενιαίο του ευρωπαϊκού πνεύματος.