Η τεχνολογία αλλάζει την όπερα

Ο τίτλος θα μπορούσε να είναι «Η νύχτα όπου μερικές εκατοντάδες χιλιάδες θεατές άλλαξαν τον κόσμο της όπερας». Ή, για τους πιο… παραδόπιστους, «Η νύχτα όπου εκατομμύρια θεατές άλλαξαν τα κασέ της όπερας».

Οποια εκδοχή και να επιλέξει κανείς ως τίτλο, ένα πρώτο δεδομένο μένει να διευκρινιστεί. Ποια είναι αυτή η νύχτα όπου άλλαξαν τα πάντα; Εκείνη η προπαραμονή Πρωτοχρονιάς του 2006, όπου ο δημοφιλής, πολύχρωμος και παραμυθώδης «Μαγικός αυλός» του Μότσαρτ πέρασε από την αίθουσα του λυρικού θεάτρου σε μεγάλες οθόνες κινηματογράφων και αιθουσών με δυνατότητα προβολής σε υψηλή πιστότητα (High Definition ή HD), με εξαιρετική εικόνα και πολυκάναλο ήχο;

Η νύχτα, δηλαδή, όπου κοντά στους 60.000 θεατές της παράστασης στην περίφημη Μητροπολιτική Οπερα της Νέας Υόρκης ήρθαν να προστεθούν αρκετές χιλιάδες ακόμη σε άλλες επτά αίθουσες απευθείας προβολής στη Βρετανία, σε δύο στην Ιαπωνία και μία στη Νορβηγία;

Ή μήπως αυτή η «νύχτα» είναι εκείνη του Απριλίου του 2012, όταν η «Μανόν» του Μασνέ, με τη σουπερστάρ της όπερας σήμερα, τη σοπράνο Αννα Νετρέμπκο, έσπασε το φράγμα των τριών εκατομμυρίων θεατών συνολικά; Και αυτό αθροιστικά: στην αίθουσα της Μητροπολιτικής Οπερας, αλλά κυρίως σε απευθείας, μαγνητοσκοπημένες και επαναληπτικές προβολές – και στην Ελλάδα σε αρκετές αίθουσες έως την Κομοτηνή – στο πλαίσιο του προγράμματος «Live in HD» της Οπερας της Νέας Υόρκης (στα μέρη μας το έχει υιοθετήσει ο Antenna σε συνεργασία με το Μέγαρο Μουσικής Αθηνών και Θεσσαλονίκης και άλλες αίθουσες σε όλη την Ελλάδα που προβάλλουν τις όπερες).

Και πάλι, όποια νύχτα και αν μετράει ως εκείνη, τη σημαδιακή και σημαίνουσα, το δεδομένο είναι ένα: η όπερα άλλαξε χάρη στις HD προβολές. Και μαζί της τα δεδομένα, τα σκηνοθετικά αλλά και τα… μισθολογικά, ειδικά των σταρ της όπερας. Η επανάσταση που έφερε το «Live in HD» παγκόσμιο – όλο και πιο παγκόσμιο… – πρόγραμμα της Μητροπολιτικής Οπερας θεωρείται από πολλούς η επόμενη μεγαλύτερη μετά την εισαγωγή υπερτίτλων στα λυρικά θέατρα της υφηλίου από τις αρχές της δεκαετίας του ’80.

Οπερα υψηλής ευκρίνειας

Το εντυπωσιακό είναι ότι το κοινό που έσπευσε στις αίθουσες HD προβολής (με πολυκάναλο κρυστάλλινο και διακεκριμένο ήχο και διαυγέστατη εικόνα υψηλής ανάλυσης Full HD 1080p) για να παρακολουθήσει τις παραστάσεις άλλαξε την όπερα, αλλά και αυτού του είδους η προβολή, η οποία έχει κάτι από την απλή κινηματογραφική απόλαυση (σε 3D και μη), άλλαξε και το κοινό. Οι υπεύθυνοι του «Live in HD» δεν κρύβουν την ικανοποίησή τους που τα εκατομμύρια θεατές της «Μανόν», καθώς και άλλων εφετινών παραστάσεων αποτελούνταν στην πλειονότητά τους, σύμφωνα με εκτιμήσεις, από «μοναδικούς» θεατές. Κυρίως νεότερους, δίχως μεγάλη σχέση με την όπερα, που απέκτησαν τη νέα αυτή εμπειρία σε… απευθείας μετάδοση.

Διότι μιλάμε για τη «ζωντανή» και «πλήρη» εμπειρία της όπερας (έστω και σε μαγνητοσκόπηση ή επανάληψη κάποτε) και όχι για τα κάποια εκατομμύρια ακροατές αντίστοιχων παραστάσεων μέσω ραδιοφωνικών μεταδόσεων σε όλον τον κόσμο, ούτε φυσικά για τους θεατές των αντίστοιχων παραστάσεων – ή και συναυλιών που ακολουθούν σιγά σιγά – σε DVD ή BluRay (το τελευταίο είναι μέσον στο οποίο αποτυπώνονται και οι HD μεταδόσεις της Μητροπολιτικής Οπερας, αποκτώντας και νέους τηλεθεατές και αποφέροντας επιπλέον, σημαντικά, έσοδα στη ΜΕΤ).

Δεν είναι κρυφό ότι σε μια περίοδο τόσο βαθιάς οικονομικής κρίσης, με τη δισκογραφία να πνέει τα λοίσθια (πόσω μάλλον η κλασική ή η οπερατική) και το κοινό να δυσκολεύεται όλο και περισσότερο να καταβάλλει τα ακριβά εισιτήρια ενός ακριβού πολιτιστικού «προϊόντος» όπως η όπερα, το «Live in HD» είναι κάτι σαν μάννα εξ ουρανού. Ειδικά για τα λυρικά θέατρα – όπως η ΜΕΤ – που βλέπουν τις επιχορηγήσεις και τις χορηγίες (βασική κινητήρια και λειτουργική δύναμή τους) να γίνονται όλο και ισχνότερες και το φάσμα της μεγάλης κρίσης και σε θεατές (ειδικά νεότερους) να πλησιάζει απειλητικό.

Οπως δεν είναι κρυφό ότι αυτή η ανάγκη «αιμοδότησης» με νέους πόρους της απισχνασμένης οικονομικά Μet ήταν που οδήγησε σε υλοποίηση την ιδέα του διευθυντή της, του Πίτερ Γκελμπ, για τις απευθείας προβολές με αρωγό τη νεότερη τεχνολογία ήχου – εικόνας. Αυτό ήταν που έκαμψε τις αντιρρήσεις ακόμη και των πλέον «σνομπ» του διοικητικού συμβουλίου, που θεωρούσαν αρχικά το μέσον «πολύ λαϊκό». Ο Γκελμπ έπεισε με ένα βασικό επιχείρημα: δεν θα έχουμε σε λίγο τίποτε άλλο να «πουλήσουμε» παρά το έγκυρο και πασίγνωστο όνομά μας.

Αυτό το όνομα ήταν που έφερε αρχικά ένα κοινό περίεργων που δεν είχαν να πληρώσουν τα πανάκριβα (συχνά και πάνω από 150 ευρώ) εισιτήρια για τις παραστάσεις στη Μητροπολιτική Οπερα της Νέας Υόρκης, αλλά είχαν τη δυνατότητα να δώσουν 20 δολάρια για μια HD προβολή. Κάπως έτσι άρχισε η εισροή στα ταμεία – και η Μet είδε και το Εθνικό Θέατρο της Αγγλίας να τη μιμείται, όπως και τα Μπαλέτα Μπαλσόι της Μόσχας ή τη Συμφωνική Ορχήστρα του Λος Αντζελες (βέβαια έως σήμερα «πουλούσε» θαυμάσια το όνομά της και την Πρωτοχρονιάτικη Συναυλία της η Φιλαρμονική Ορχήστρα της Βιέννης).

Σκεφθείτε ότι στην εφετινή παράσταση του «Ντον Τζιοβάνι» του Μότσαρτ στη Μet έγιναν ανάρπαστες οι 4.000 θέσεις στις 17 παραστάσεις – συνολικά 68.000 θεατές. Ωστόσο μόνον σε πρώτη φάση άλλους 215.000 θεατές «απέφεραν» οι προβολές στη Βόρεια Αμερική και στην Ευρώπη, ενώ άλλους 50.000 πρόσθεσαν οι ασιατικές αίθουσες κ.ο.κ. Δεν είναι λίγες 1.700 αίθουσες σε 54 χώρες – όταν μάλιστα κάποιες αίθουσες, όπως το Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, έχουν χωρητικότητα άνω των 1.600 θεατών!

Οι «κράχτες»

Καθώς το χρήμα άρχισε να ρέει, ακόμη και σε περίοδο κρίσης, η Μητροπολιτική Οπερα χρειάστηκε να σκεφθεί τους «κράχτες» της. Οι οποίοι, βέβαια, πάντοτε ήταν τα μεγάλα αστέρια που έκαναν… «κρα» για να εμφανιστούν στη σκηνή της, όμως έπρεπε παράλληλα να προωθήσει και να «φτιάξει» μεγάλα αστέρια με γνώμονα και τις HD προβολές. Καθώς εκεί η θεατρική σκηνοθεσία της αίθουσας δεν μετράει το ίδιο. Τα κοντινά πλάνα, η αποτύπωση κάθε σύσπασης του προσώπου των πρωταγωνιστών, κάθε μικρής χειρονομίας, υποχρεώνουν σε ένα πιο κινηματογραφικό στήσιμο. Και υποχρεώνουν τους ηθοποιούς να αποδίδουν στη «μακρινή» θέαση, αλλά και στα κοντινά.

Καλό το «έτοιμη για το κοντινό μου, κύριε Ντε Μιλ», αλλά θέλει και άλλη αγωγή. Ακόμη και άλλη όψη· άλλη εκπαίδευση – πιο λεπτομερή, πιο κινηματογραφική. Και αυτό, και κατά τον Σεσίλ Μπι ντε Μιλ, ή το έχεις ή δεν το έχεις. Η σουπερστάρ της όπερας σήμερα, η ρωσίδα υψίφωνος Αννα Νετρέμπκο, η εφετινή «Αννα Μπολένα» και «Μανόν» της Μet, φαίνεται ότι το κατέχει (άλλο αν προσπαθεί να ξαναχάσει τα κιλά που έχει πάρει για να δείχνει καλύτερα στην οθόνη). Οπως και αρκετοί άλλοι, που αναδεικνύονται σταρ και της νέας τεχνολογικής προβολικής εποχής στην όπερα, που δεν πουλάει CD αλλά HD αναμεταδόσεις.

Αλλους πάλι τους ευνοεί εξαιρετικά το νέο μέσον: ο κόντρα τενόρος Αντρέας Σολ, ο οποίος έχει κατηγορηθεί ότι έχει «μικρή φωνή», δεν ακουγόταν καλά στο θέατρο, αλλά είχε φωνή… καμπάνα στην HD προβολή της «Ροντελίντα» του Χέντελ. Η ερμηνεία της σοπράνο Ναταλί Ντεσέ ως «Λουτσία ντι Λαμερμούρ» του Ντονιτσέτι στη Μet θεωρήθηκε από τους κριτικούς «μάλλον βαρετή και επίπεδη», ενώ στο HD «άστραφτε και βροντούσε» με τις εξαιρετικά λεπτές χειρονομίες της, τις συσπάσεις και τις εκφράσεις στο κοντινό πλάνο. Ισως γι’ αυτό και ο κριτικός του «New Yorker» Αλεξ Ρος έγραψε ότι δεν είναι μάλλον αρκετό πλέον να κρίνεις μια παράσταση μόνον μέσα στο θέατρο και όχι και στις προβολές της.

Το ατού των σταρ με κινηματογραφικές αρετές και απήχηση σε ευρύτερο κοινό (κάποτε η Μητροπολιτική Οπερα φροντίζει να την αποκτήσουν «κατασκευάζοντας» τους νέους σταρ της μεθοδικά) είναι που φέρνει εν τέλει το χρήμα στα ταμεία. Και εκεί ξεκινά η συζήτηση για το… μάρμαρο.

Ας ξεκινήσουμε από αλλού: όταν το 2001 βγήκαν στον αέρα τα στοιχεία για τις ετήσιες αποδοχές του σταρ μπασοβαρύτονου Ντμίτρι Βοροστόβσκι (τον είδαμε ως Ζερμόν στην εφετινή «Τραβιάτα» του Βέρντι στη Μet) πολλοί έμειναν έκπληκτοι: πάνω από 600.000 ευρώ. Ποσό που φέρεται να άγγιξε τα 2,2 εκατ. ευρώ το 2009, όσο αυξάνονταν και οι εμφανίσεις του λυρικού ερμηνευτή (και όσο ανέβαιναν σε αστρονομικά επίπεδα – και πάνω από 200.000 ευρώ – τα κασέ για μερικές μόνον άριες σε κάποια σκηνή, φέρ’ ειπείν, του Αμπου Ντάμπι). Την ώρα όπου ένας βρετανός χορωδός, π.χ., εισέπραττε περίπου 36.000 ευρώ τον χρόνο μόνον από το λυρικό θέατρο στο οποίο εργάζεται και ένας μόνιμος τραγουδιστής από 120 έως 1.200 ευρώ για κάθε παράσταση – έως 12.000 ευρώ οι σταρ (ποσό από το οποίο συχνά έπρεπε να καλυφθεί η διαμονή και ένα ποσοστό 5%-10% για τον ατζέντη).

Τα τελευταία ποσά άρχισαν να παίρνουν την κατιούσα όσο βάθαινε η οικονομική κρίση τα τελευταία τρία χρόνια (όταν στη μεγάλη έκρηξη των σταρ της όπερας, τη δεκαετία του ’60, τα κασέ τους είχαν σκαρφαλώσει έως και στα 120.000 ευρώ για μία και μόνον παράσταση). Κάποιοι τραγουδιστές εξάλλου (ακόμη και σταρ, πλην ίσως ελάχιστων περιζήτητων) αναγκάζονταν να κλείνουν «πακέτα παραστάσεων» σε λυρικά θέατρα με χαμηλότερα κασέ, εξασφαλίζοντας δουλειά για το μέλλον.

Με την εισροή εσόδων από τις HD προβολές, ειδικά για τους ήδη σουπερστάρ που έχει προσελκύσει και «δέσει» με συμβόλαια η Μητροπολιτική Οπερα (για την περίοδο 2012-13, σε 12 παραγωγές, τους Αννα Νετρέμπκο, Τζόνας Κάουφμαν), αλλά και για εκείνους που προωθεί ως σταρ όχι μόνον της σκηνής, αλλά και της οθόνης (στα κοντινά – αν και ο δραστήριος διευθυντής της Πίτερ Γκελμπ αρνείται κατηγορηματικά ότι το «παιχνίδι» στήνεται και με κινηματογραφικούς όρους και σκηνοθετικά), τα πράγματα αλλάζουν.

Στην υπογραφή των συμβολαίων τους πλέον οι τραγουδιστές θέτουν ρητά και κατηγορηματικά και την παράμετρο «HD προβολές» (με τους π.χ. τρία εκατομμύρια θεατές) και αρχίζουν να διεκδικούν και να παίρνουν ακόμη υψηλότερα και από τα παλαιότερα κασέ.

Δεν είναι τυχαίο ότι για την περίοδο 2012-13 στο πρόγραμμα «Live in HD» της Μet έχουν ενταχθεί οι Αννα Νετρέμπκο στο «Ελιξίριο του έρωτα», Ναταλί Ντεσέ ως Κλεοπάτρα στον «Ιούλιο Καίσαρα», Γιόνας Κάουφμαν στον «Πάρσιφαλ», Ρενέ Φλέμινγκ στον «Οθέλλο», Ελίνα Γκαράντσα στη «Μεγαλοψυχία του Τίτου», Ρομπέρτο Αλάνια στην «Αΐντα», Μαρσέλο Αλβαρεζ και Καρίτα Μάτιλα στον «Χορό Μεταμφιεσμένων», Τζόις Ντιντονάτο στη «Μαρία Στιουάρντα» κ.ά.

Παράξενα παιχνίδια παίζει τελικά η τεχνολογία: εκεί που η κρίση φαίνεται να καταδικάζει την όπερα και τους σταρ της σε οικονομικό μαρασμό, μερικές προβολές, παγκόσμιες, ανεβάζουν ξανά τις απαιτήσεις σε επίπεδο ντίβας (ή… ντίβου – π.χ. ο Παβαρότι με τις αστρονομικές αμοιβές). Κι εκεί που το κοινό της όπερας φαίνεται να μικραίνει, αίφνης διευρύνεται χάρη σε ένα κινηματογραφικού επιπέδου τρικ. Ωρα λοιπόν και για την όπερα να πει: «Είμαι έτοιμη για το κοντινό μου, κύριε Ντε Μιλ»!