«Μέχρι το τέλος της χρονιάς θα είσαι πρόεδρος»

Γνώρισα τον Βάτσλαβ Χάβελ το καλοκαίρι του 1978. Βρεθήκαμε στο βουνό, στα σύνορα Πολωνίας – Τσεχοσλοβακίας. Την εποχή εκείνη, οι διαφωνούντες της KOR (Επιτροπή Υπεράσπισης των Εργατών, πρόδρομος της Αλληλεγγύης) και της Χάρτας 77 συναντιούνταν τακτικά. Υπήρχε κάτι το μαγικό στις στιγμές αυτές: οικοδομούσαμε τότε τις απαρχές της διεθνούς αντικομμουνιστικής κοινότητας.

Επειτα από καμιά ώρα, ο Χάβελ έβγαλε από το σακίδιό του ψωμί, τυρί, αλλαντικά και μια τσεχική βότκα με χαριτωμένο όνομα, «Το Κυνήγι» (Mysliwska)• στην ετικέτα υπήρχε ένας κυνηγός με ένα υπέροχο τουφέκι. Εβαλε σε όλους από ένα ποτήρι και μας είπε, στον Γιάτσεκ Κουρόν, τον Γιαν Λιτίνσκι, τον Αντόνι Ματσιέρεβιτς κι εμένα: «Ελλείψει ενός σοσιαλισμού με ανθρώπινο πρόσωπο, ας πιούμε τουλάχιστον μια βότκα με ανθρώπινο πρόσωπο».

Ας μην ξεχνάμε πως μετά τη σοβιετική εισβολή στην Τσεχοσλοβακία, η χώρα αυτή βάλθηκε να θυμίζει μια «πολιτιστική Μπιάφρα», για να δανειστούμε τη διάσημη ρήση του γάλλου κομμουνιστή συγγραφέα Λουί Αραγκόν. Ηταν για την Τσεχία μια εποχή ψεμάτων, κομφορμισμού, δειλίας και απάθειας. Ο Βάτσλαβ Χάβελ ήταν ένας από τους πρώτους που όρθωσαν τη φωνή τους και τα λόγια του ήταν λόγια ενός ανθρώπου πιστού στην αλήθεια και την ελευθερία.

Στις αρχές της άνοιξης του 1989 είχαν ξεκινήσει στην Πολωνία οι επονομαζόμενες διαπραγματεύσεις της στρογγυλής τραπέζης: οι πολωνοί κομμουνιστές είχαν καθήσει γύρω από ένα τραπέζι με τους ανθρώπους της δημοκρατικής αντιπολίτευσης, κυρίως μέλη της Αλληλεγγύης, ώστε να επεξεργαστούν από κοινού ένα ειρηνικό πρόγραμμα διάλυσης της κομμουνιστικής δικτατορίας. Την περίοδο εκείνη, ο Χάβελ βρισκόταν στη φυλακή. Συνέβη λοιπόν κάτι το παράξενο: ένα θέατρo της Βαρσοβίας ανέβασε ένα έργο του φυλακισμένου Χάβελ και ο τότε κομμουνιστής πρωθυπουργός Μιετσίσλαβ Ρακόφσκι ήρθε στην πρεμιέρα. Στο τέλος της παράστασης, πήδηξα πάνω στη σκηνή και διάβασα μια διακήρυξη εναντίον της φυλάκισης του Χάβελ.

Η Ιστορία γραφόταν τότε κάτω από τα μάτια μας. Τον Ιούνιο, έγιναν στην Πολωνία οι πρώτες ημιδημοκρατικές εκλογές και τον Ιούλιο πήγα μαζί με μερικούς συναδέλφους στην Τσεχοσλοβακία, οπλισμένος με διπλωματικό διαβατήριο και το καθεστώς του πολωνού βουλευτή. Συναντήσαμε στην Πράγα φίλους της Χάρτας 77 και επισκεφθήκαμε τον Χάβελ στο σπίτι του, στο βουνό, στο Χράντετσεκ. Είχε απελευθερωθεί λίγο καιρό πριν, ήταν αδυνατισμένος, αλλά γεμάτος θάρρος και πάντα έτοιμος να αστειευτεί. Πίστευε εντούτοις πως οι Τσέχοι δεν ήταν Πολωνοί και για να κινηθούν τα πράγματα έπρεπε να περάσει ακόμα καιρός. «Θα δεις, μέχρι το τέλος της χρονιάς θα είσαι πρόεδρος», του είπα, λίγο μεθυσμένος από την τσεχική βότκα. Με κοίταξε σαν να ήμουν τρελός, στη συνέχεια όμως, για χρόνια, έλεγε πως ήμουν ο πρώτος που προέβλεψε τη μοίρα του.

Τέτοιοι πολιτικοί άνδρες πάντα θα σπανίζουν. Είναι σπουδαία τύχη να έχει ζήσει κανείς στο πλευρό τους, να έχει υπάρξει φίλος τους. Βάζεκ, σ’ ευχαριστώ για όλα.

Ηγετικό στέλεχος της Αλληλεγγύης,

ο Ανταμ Μίχνικ είναι ο ιδρυτής και διευθυντής της πολωνικής εφημερίδας «Γκαζέτα Βιμπόρτσκα»