Ηλθαν για να μείνουν

Αρχαιοκάπηλοι βγαίνουν παγανιά μια ανάσα πριν από τα Χριστούγεννα του 2009. Σαρώνουν ό,τι τους φαίνεται πολύτιμο από εκκλησιές στην Ηπειρο, τη Δυτική Μακεδονία και το Πήλιο. Και ξεφορτώνονται τη μεταβυζαντινή λεία τους σε τρεις γκαλερί του εξωτερικού: μία στην καρδιά του Λονδίνου και δύο στην Ολλανδία, μία στο Αμστερνταμ και μία στο Ντελφτ, δεδομένου πως οι εικόνες είναι περιζήτητες στη διεθνή αγορά ειδικά μετά την πτώση του ανατολικού μπλοκ – γεγονός που «πλημμύρισε» την αγορά με κλεμμένα έργα τέχνης – αλλά και επειδή οι εκκλησίες παραβιάζονται ευκολότερα από τα μουσεία.

Ο Αγιος Γεώργιος, ο Αγιος Δημήτριος, η Εγερση του Λαζάρου, ο Μυστικός Δείπνος, η Ζωοδόχος Πηγή, η Περιτομή του Χριστού και η Εις Αδου Κάθοδος είναι οι επτά τυχερές εικόνες που χθες κατάφεραν να βρουν τον δρόμο προς την Ελλάδα. Πριν προλάβουν να εξαφανιστούν σε ιδιωτικές συλλογές εντοπίστηκαν στις ιστοσελίδες των δύο ολλανδικών γκαλερί – της Ντουλέρτ και της Ζετμάλντερ -, χάρη στις συντονισμένες προσπάθειες των υπηρεσιών του υπουργείου Πολιτισμού και Τουρισμού, της Διώξης Αρχαιοκαπηλίας και της Περιφέρειας Ηπείρου.

Οι δύο πρώτες δεσποτικές εικόνες που χρονολογούνται στον 18ο αι. προέρχονται κυρίως από τον ναό του Αγίου Αθανασίου της Σαμαρίνας Γρεβενών ενώ οι υπόλοιπες του 18ου – 19ου αιώνα έκαναν φτερά από τον ναό της Κοιμήσεως Θεοτόκου Κουκουλίου του Δήμου Ζαγορίου στα Ιωάννινα.

Η κλοπή τους θεωρείται πως είναι έργο της ίδιας σπείρας, της οποίας κλοπιμαία εντοπίστηκαν και επαναπατρίστηκαν την άνοιξη στην Temple Gallery του Λονδίνου, και από την οποία αναμένεται σύντομα να επαναπατριστούν ακόμη 12 εικόνες. Παρότι δε τα συγκεκριμένα επτά έργα τέχνης – τα οποία σύμφωνα με τους ειδικούς είναι δημιουργίες της Σχολής του Καπέσοβου – είχαν εντοπιστεί την ίδια εποχή με εκείνα του Λονδίνου επιστράφηκαν στην Ελλάδα με οκτώ μήνες καθυστέρηση λόγω των γραφειοκρατικών κωλυμάτων που σχετίζονται με τη Δικαιοσύνη.

Οι επτά εικόνες όμως δεν ήταν οι μοναδικές που επαναπατρίστηκαν. Μαζί τους επιστράφηκαν από την Ολλανδία – από το Ιδρυμα Μεσαιωνικών Μελετών Odigia – δύο τοιχογραφίες που είχαν κλαπεί το 1981 από την Παναγία Κρήνα στη Χίο. Πίσω από την κλοπή φέρεται πως ήταν μοναχός εναντίον του οποίου δεν απαγγέλθηκαν ποτέ κατηγορίες λόγω ελλιπών στοιχείων.

Γνώστες της ιστορίας όμως λένε πως ο δράστης μπήκε στην εκκλησία από ένα άνοιγμα πάνω από την είσοδο και αξιοποιώντας μια σκαλωσιά και εργαλεία που είχε αφήσει η Αρχαιολογική Υπηρεσία στον χώρο κατάφερε να αποσπάσει τις τοιχογραφίες των Προφήτη Ηλία και Αγίου Ανδρέα Κρήτης από το δυτικό μέρος του ναού. Οι τοιχογραφίες είναι έργα του Μιχαήλ Χωματζά και φιλοτεχνήθηκαν περί το 1734.

Το δέκατο κομμάτι που παραδόθηκε χθες στο Βυζαντινό Μουσείο έχει ξεχωριστή ιστορία. Πρόκειται για μια βυζαντινή εικόνα του Αγίου Προκοπίου, δημιουργία της Μακεδονικής Σχολής (14ος αι.) η οποία είχε κλαπεί από την ομώνυμη εκκλησία της Βέροιας. Η αριστουργηματική εικόνα είχε επιζωγραφιστεί και κλαπεί την περίοδο της επταετίας και εντοπίστηκε – καθαρισμένη πλέον – όταν δημοσιεύτηκε σε αρχαιολογική επιθεώρηση το 1980. Αργότερα πέρασε στη συλλογή του Αθανάσιου Μαρτίνου ο οποίος όταν ενημερώθηκε για την προέλευσή της, την επέστρεψε στο ΥΠΠΟΤ.

«Ενας ιδιώτης μαθαίνει ότι ένα από τα κειμήλια της συλλογής του είναι προϊόν κλοπής και το επιστρέφει. Δεν έχει μόνο συμβολική σημασία η διάσταση της πράξης του, αλλά μας δίνει την ευκαιρία με αυτόν τον τρόπο να διεκδικήσουμε και την εικόνα του Αγίου Πέτρου από την Ουάσιγκτον», επεσήμανε ο Παύλος Γερουλάνος, καθώς έχουν αρχίσει σκληρές διαπραγματεύσεις για τη διεκδίκηση της δεύτερης εικόνας – του Αγίου Πέτρου – που είχε κλαπεί από τον ίδιο ναό και σήμερα βρίσκεται στο Μουσείο Dumbarton Oaks στην Ουάσιγκτον.