Το φάντασμα του ανορθολογισμού

Ενα φάντασμα πλανιέται πάνω από την Ελλάδα: το φάντασμα του ανορθολογισμού. Ζώντας προσκολλημένη σε συνασπισμούς συμφερόντων και σε κουλτούρες που δεν μοιάζουν εμπεδωμένες, η χώρα μας αναπτύχθηκε σχεδόν παρασιτικά, όχι στηριγμένη στις δυνάμεις της εργασίας και τις επιδόσεις τους αλλά, πρωτίστως, σε επιδοτήσεις και δάνεια. Αναλόγως, στο κοινωνικό πεδίο υπονομεύθηκαν ουσιαστικές σταθερές αξίες του πολιτισμένου δυτικού κόσμου (αξίες όμως που πολλές φορές παραβίασε και ο ίδιος ο δυτικός κόσμος) από την κοινωνική ευπρέπεια και το εργασιακό ήθος μέχρι την αυταξία της γνώσης – με αποτέλεσμα τις σύγχρονες μορφές βίας και ανομίας, πολίτες που συμπεριφέρονται άναρχα, μεταφέροντας απλώς στον αστικό ιστό τις προαστικές τους συνήθειες. Η κρίση χρέους, που έσκασε στα χέρια μας και βρήκε απροετοίμαστους την κοινωνία, τις οικονομικές δομές και τους πολιτικούς εκπροσώπους, θα μπορούσε να είναι μια ευκαιρία αναπροσανατολισμού της χώρας. Αλλά μπορεί να αναπροσανατολισθεί μια οντότητα που έχει μάθει να πορεύεται στραβά;

Στο βιβλίο του «Οι μεγάλες απουσίες. Η ελληνική δημοκρατία σε άμυνα», που μόλις κυκλοφόρησε, ο Γιώργος Σιακαντάρης προσεγγίζει τις χρόνιες παθογένειες της πολιτικής ζωής της Ελλάδας. Παθογένειες διαρθρωτικές, που τις εντοπίζει στον τρόπο με τον οποίο δομήθηκε το νέο ελληνικό κράτος. Προφανώς, στα δομικά αυτά χαρακτηριστικά συγκαταλέγονται η επίσημη ιδεολογία του ελληνοχριστιανικού κοινοτισμού ή η στρεβλή σχέση με την κλασική αρχαιότητα χάρη στο ιδεολόγημα της «συνέχειας του ελληνισμού». Ο συγγραφέας θεωρεί ότι αυτό είναι η αδυναμία ενσωμάτωσης των μεγάλων ιδεολογικών ρευμάτων βάσει των οποίων συγκροτήθηκε η Δύση.

Για να μπορέσει να προσγειώσει ομαλά τον αναγνώστη του στα δεδομένα της ανάλυσής του, ο Σιακαντάρης κάνει μια εκτενέστατη εισαγωγή στις ιδεολογικές διαμάχες από την αρχαιότητα έως σήμερα. Στόχος του, να καταδείξει τη σημασία εννοιών όπως η δημοκρατία, ο Διαφωτισμός και η νεωτερικότητα. Ταυτόχρονα, εξετάζει τους δρόμους μέσα από τους οποίους αναπτύχθηκε ο δυτικός κόσμος, συνδέοντας αυτές τις εξελίξεις με τη σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα.

Ανάμεσα στα δομικά χαρακτηριστικά της σύγχρονης Ελλάδας, ο συγγραφέας επιλέγει να δώσει έμφαση σε κάποια απ’ όσα συγκροτούν την κουλτούρα του πολιτικού της συστήματος. Τέτοια είναι τα σημερινά φαινόμενα απαξίωσης της πολιτικής και του κοινοβουλευτισμού, η γενικευμένη ανομία και η διάχυτη υποστήριξή της, η αδυναμία των δυνάμεων της μετριοπάθειας, η άρνηση του πολιτικού και του κοινωνικού διαλόγου και γενικώς η απουσία κουλτούρας διαπραγμάτευσης. Χαρακτηριστικά σαν αυτά, ο Σιακαντάρης τα ανάγει στην έλλειψη σημαντικών στοιχείων που διαμόρφωσαν τον σύγχρονο ευρωπαϊκό χώρο. Και στο σημείο αυτό εντοπίζει μια ουσιαστική στρέβλωση.

Το νέο ελληνικό κράτος, αν και συγκροτήθηκε στον απόηχο των επιδράσεων του Διαφωτισμού, ελάχιστα επηρεάστηκε από το κορυφαίο αυτό ιδεολογικό ρεύμα. Κατά τον Σιακαντάρη, Διαφωτισμός είναι η πνευματική εξέλιξη που απουσιάζει από χώρες στις οποίες το άτομο εξακολουθεί να θεωρείται τμήμα του όλου, της κοινότητας και όχι αφετηρία. Τέτοια χώρα, τυπικό υπόδειγμα τέτοιας χώρας πιο σωστά, θεωρεί τη σύγχρονη Ελλάδα. Μάλιστα, εξηγεί, μια από τις ιδιαιτερότητές της, η υπεκφυγή ακόμα και μιας συζήτησης για ενδεχόμενο διαχωρισμό Κράτους – Εκκλησίας, στην ουσία επιβεβαιώνει ότι συστατικό χαρακτηριστικό της κουλτούρας της είναι η σχέση της με το θεοκρατικό Βυζάντιο.

Ο Γιώργος Σιακαντάρης, διδάκτωρ Κοινωνιολογίας που τα τελευταία χρόνια συνεργάζεται με το ΙΣΤΑΜΕ και αρθρογραφεί συστηματικά στα «ΝΕΑ», υποστηρίζει ότι από τη διαμόρφωση του νεοελληνικού έθνους απουσίασε μια ντόπια αριστοκρατία και, κατά συνέπεια, η κοινωνική ευπρέπεια και το αντίστοιχο ήθος της, με το οποίο μπολιάστηκαν ουσιαστικά οι σύγχρονες κοινωνίες. Η απουσία της ηθικής της εργασίας και της ευθύνης, μαζί με την έλλειψη μιας εθνικής παραγωγικής αστικής τάξης και του εργασιακού ήθους που συνάδει σ’ αυτήν, θεωρεί ότι είναι εξίσου διαρθρωτικό πρόβλημα της σύγχρονης Ελλάδας.

Το διάστημα της κρίσης, έγινε προσπάθεια από ΜΜΕ και από πολιτικούς στη Δύση να παρουσιαστεί η Ελλάδα ως αποσυνάγωγος της σύγχρονης ευρωπαϊκής κουλτούρας. Ο Σιακαντάρης αποδίδει τέτοιες απόψεις είτε σε λαϊκιστικά μορφώματα είτε σε έναν σκληρό πυρήνα της Ακροδεξιάς. Η εξήγηση των κοινωνικών φαινομένων με προσφυγή σε μια πολιτισμική δήθεν υπερδομή είναι κατ’ εξοχήν διαστρέβλωση. Οι δομικές καθυστερήσεις της Ελλάδας καθορίζονται από συγκεκριμένες ιστορικές εξελίξεις και όχι από κάποιες δήθεν εγγενείς πολιτισμικές διαφορές. Σε τελική ανάλυση, η ελληνική καχεξία οφείλεται σε ιστορικές καθυστερήσεις, οι οποίες ξεπερνιούνται μόνο με την ενδυνάμωση της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας και όχι με την κατάργησή της.