Η Ακροδεξιά δεν είναι τρέλα, αλλά σύμπτωμα

Αν πιστέψουμε τα πιο πιασάρικα ανέκδοτα της σεζόν, ο Ζέεβ Στέρνχελ επισκέφτηκε την Ελλάδα σε μια περίοδο κατά την οποία «οι ευρωπαίοι πολιτικοί υπακούουν στις εντολές της Γκόλντμαν Σακς» και το ελληνικό φιλότιμο γίνεται πολιτικό επιχείρημα απέναντι στους Ευρωπαίους. Η κρυφή γοητεία του ανορθολογισμού διαπερνά οριζόντια τις τάξεις των ψηφοφόρων και μετράει οπαδούς. Απέναντι σε όλα αυτά, ο συγγραφέας του «Αντι-διαφωτισμού», που μίλησε πρόσφατα στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών για την άνοδο της Ακροδεξιάς στην Ευρώπη, είναι ίσως μια εικόνα ρομαντική. Οσο ρομαντική είναι η άποψη ότι ο λαϊκισμός δεν εγκλωβίζεται σε κόμματα, αλλά αφορά το σύνολο του πολιτικού συστήματος: «Το να δαμάσουμε τον παραλογισμό συνεχίζει να είναι το ηθικό, κοινωνικό και πολιτικό μας καθήκον».

Ποια είναι τα κοινά χαρακτηριστικά των δεξιών λαϊκιστικών κομμάτων της Ευρώπης;

Είναι κατεξοχήν αντιευρωπαϊκά, από τη στιγμή που πιστεύουν στον εθνικισμό και αγωνίζονται για μια ιδιαίτερη ταυτότητα. Η οικονομική κρίση, φυσικά, τους έχει δώσει ένα επιχείρημα παραπάνω. Θεωρούν ότι η Ευρωπαϊκή Ενωση δεν ήταν τελικά μια αποδοτική συμφωνία – φαντάζομαι ότι κάτι τέτοιο κερδίζει έδαφος και στην Ελλάδα. Από τη στιγμή μάλιστα που πυλώνες της είναι δύο ηγέτες της συντηρητικής Δεξιάς, η Μέρκελ και ο Σαρκοζί, το έργο τους μοιάζει πιο εύκολο. Είναι σαν να λένε «η Κεντροαριστερά απέτυχε, η Κεντροδεξιά αποτυγχάνει, ερχόμαστε εμείς ως σωτήρες».

Πόσο θεμιτό είναι να προσεγγίσουμε τη λαϊκιστική Δεξιά μόνο ως προϊόν της μιντιακής εποχής;

Στα τέλη του 1970 είχα προτείνει τον όρο «επαναστατική» Δεξιά, που ήξερε να ελκύει τις μάζες χρησιμοποιώντας τις εφημερίδες και το ραδιόφωνο. Σκεφτείτε πόσο πιο εύκολο είναι σήμερα, με την τηλεόραση. Δεν λέω ότι τα ΜΜΕ γεννούν τη λαϊκιστική Δεξιά, αλλά ότι εξυπηρετούν τη διάδοση των επιχειρημάτων της. Στην τηλεόραση, ως γνωστόν, δεν χρειάζονται πολύπλοκες θεωρίες, αλλά απλοποίηση.

Λέμε συνήθως ότι η Ακροδεξιά θριαμβεύει, επειδή η κυρίαρχη πολιτική δεν «αγγίζει» το ζήτημα των μεταναστών. Κι όμως, η Μέρκελ υποστήριξε ότι «η πολυπολιτισμικότητα έχει αποτύχει», ο Σαρκοζί ότι η μετανάστευση δεν πρέπει να «επιβληθεί» στη Γαλλία και ο Μπερλουσκόνι – πριν παραιτηθεί – ότι η Ιταλία δεν είναι «πολυεθνικό κράτος».

Ανεξάρτητα από το τι λένε για εσωτερική χρήση, ο λαϊκισμός όντως θριαμβεύει, όταν οι υπόλοιπες δυνάμεις δεν απαντούν πολιτικά. Ακριβώς επειδή η πολυπολιτισμικότητα δεν αποδείχτηκε ιδιαίτερα πετυχημένο μοντέλο.

Είναι μόνο οι πολιτικοί της Δεξιάς που εκμεταλλεύονται τα αντιμεταναστευτικά ριφλέξ;

Οχι. Ο αντιμεταναστευτικός λόγος είναι ένα άλογο που καβαλάνε πολλοί. Ακόμη και πολιτικοί του κέντρου δεν μπορούν να χωνέψουν τη λεγόμενη απώλεια της εθνικής ταυτότητας. Τι συμβαίνει όμως; Πολύ απλά, σ’ αυτό το γήπεδο κερδίζει σε αξιοπιστία η Δεξιά, επειδή υπερασπίζεται καλύτερα την αντίληψη ότι τα ουσιώδη προβλήματα δεν είναι υλικά αλλά πολιτισμικά.

Στην περίπτωση του Νορβηγού Αντερς Μπέρινγκ Μπρέιβικ, οι περισσότεροι συνέδεσαν το έγκλημα με μια εκδοχή της ακροδεξιάς ιδεολογίας. Υπήρξαν και δεξιόστροφοι αρθρογράφοι που τον χαρακτήρισαν απλώς «μανιακό» (σ.σ: η συνέντευξη δόθηκε πριν την έκθεση ειδικών που αποδίδει στον Μπρέιβικ «ψυχωτικό επεισόδιο»).

Αν τον αντιμετωπίσουμε σαν μανιακό, θα έπρεπε να κάνουμε το ίδιο και για τις επιθέσεις των ισλαμιστών στις ΗΠΑ. Μεταξύ της επιλογής να δούμε την Ακροδεξιά σαν τρέλα ή σύμπτωμα, το δεύτερο είναι πιο υγιές. Δεν θεωρώ καθόλου τυχαίο ότι τα θύματα του Μπρέιβικ ήταν νεαρά μέλη του σοσιαλιστικού κόμματος, ούτε ότι το μανιφέστο του αλληθωρίζει προς τη σύγκρουση των πολιτισμών. Η ιδέα του πολιτισμικού πολέμου ανήκει κατεξοχήν στο οπλοστάσιο της Ακροδεξιάς, ήδη από τον περασμένο αιώνα. Ο Χίτλερ ήθελε να διασώσει την Ευρώπη από τον μπολσεβικισμό.

«Δεν θέλω η χώρα στην οποία θα ζήσουν τα εγγόνια μου να κυριαρχείται από μουσουλμάνους, ούτε να μιλάει τουρκικά και αραβικά, οι γυναίκες να φορούν μαντίλες και ο ρυθμός να δίνεται από το κάλεσμα του μουεζίνη». Είναι απόσπασμα από το μπεστ σέλερ του γερμανού σοσιαλδημοκράτη Τίλο Σαρατσίν «Η Γερμανία αυτοκαταστρέφεται». Θα το βλέπατε σαν έναν ορισμό του σύγχρονου αντι-διαφωτισμού;

Κατ’ αρχήν, ναι. Ο Διαφωτισμός προσεγγίζει τους ανθρώπους ως άτομα, όχι σαν μέλη μιας αφομοιωμένης κοινότητας. Από την άλλη, δεν πρέπει να είμαστε αιθεροβάμονες. Οταν κάποιος λέει «δεν θέλω οι συμπολίτες μου να είναι μουσουλμάνοι», δεν εννοεί ότι είναι διαφορετικοί, αλλά ότι συμπεριφέρονται διαφορετικά. Ο Σαρατσίν δεν ακολουθεί τη λογική των Ναζί. Κριτικάρει τον τρόπο ζωής των μουσουλμάνων. Γιατί να κλείσουμε τα μάτια μας σε ό,τι συμβαίνει στο Αμστερνταμ ή στις βόρειες συνοικίες του Παρισιού; Η κοινωνία αντιδρά σε ένα πρόβλημα νέου τύπου. Οταν απελευθερώθηκαν οι Εβραίοι κατά τη Γαλλική Επανάσταση, το σλόγκαν ήταν: «Στους Εβραίους, ως άτομα, τα πάντα! Στους Εβραίους, ως ομάδα, τίποτα!». Εάν οι μουσουλμάνοι προσέγγιζαν τη θρησκεία με τον τρόπο των καθολικών – ως τμήμα της καθημερινότητάς τους-, δεν νομίζω ότι θα είχαμε τα ίδια προβλήματα.