Από την υπερένταση στη λήθη

Ο Γουάλας, με τον εντυπωσιακά έντονο, χειμαρρώδη, υπερδιεγερτικό και πολυαναφορικό λόγο, υπήρξε ο κορυφαίος ίσως εκπρόσωπος μιας γενιάς αμερικανών συγγραφέων που με την πυκνή και εκτυφλωτικά λαμπερή πρόζα τους επιχείρησαν (και επιχειρούν) να εκθέσουν την υποκρισία και τους συμβιβασμούς μιας τρομακτικά πολύπλοκης και θορυβώδους σύγχρονης κουλτούρας, οι βαθιοί μηχανισμοί της οποίας δεν μπορούσαν να αποτυπωθούν με τα παραδοσιακά αφηγηματικά μέσα. Κορυφαίο επίτευγμα αναμφισβήτητα υπήρξε το ντελιριακά επικό (πάνω από 1.100 πυκνογραμμένες σελίδες), δαιδαλώδες και πολυσήμαντο μυθιστόρημα «Infinite Jest», που λαμβάνει χώρα σ’ ένα δυστοπικό αλλά παράξενα οικείο, κοντινό μέλλον και κυκλοφόρησε το 1996, αναδεικνύοντας τον συγγραφέα του σε λογοτεχνικό αστέρα.

Στα διηγήματα της «Αμερικανικής λήθης» (ο πρωτότυπος τίτλος είναι απλά «Λήθη»), όπως και στα περισσότερα γραπτά του, πρωταρχικός του στόχος του είναι, όπως είχε δηλώσει ο ίδιος, «να δώσει τεχνητή αναπνοή σ’ αυτά τα ανθρώπινα και μαγικά στοιχεία που εξακολουθούν να ζουν και να λάμπουν παρά το σκοτάδι των καιρών», και συγχρόνως να εκθέσει τις αβάσταχτες κοινοτοπίες που γεννά η διαδικασία της ψευδο-αυτογνωσίας και η κουλτούρα του ναρκισσισμού. Στο διήγημα «Παλιό, καλό νέον», που αφηγείται σε πρώτο πρόσωπο τις μάταιες απόπειρες του «ήρωα» να φτάσει στη ρίζα της μόνιμης και παραλυτικής δυσθυμίας του (χρησιμοποιώντας μεθόδους όπως η θρησκεία, τα ναρκωτικά, η γιόγκα και η ψυχοθεραπεία), ο αφηγητής μιλάει κάποια στιγμή για το «παράδοξο της υποκρισίας», που συνίσταται στο ότι όσο περισσότερο χρόνο και ενέργεια αφιερώνεις στο να προσπαθείς να φαίνεσαι εντυπωσιακός ή γοητευτικός στους άλλους, τόσο λιγότερο εντυπωσιακός ή γοητευτικός νιώθεις μέσα σου».

Τα διηγήματα της συλλογής αντικατοπτρίζουν – συχνά με σαρδόνιο χιούμορ – αυτή την ανάγκη για διέγερση που ανανεώνεται διαρκώς και αποτελεί την οργανωτική αρχή της σύγχρονης κουλτούρας και της ψυχοπαθολογίας της καθημερινότητας• εν ολίγοις, είμαστε όλοι, ατομικά και συλλογικά, παγιδευμένοι μέσα σε ατέλειωτους κύκλους καταναγκασμού, ψευδαισθήσεων και άρνησης: παραμένουμε σκλάβοι της έξης, ακόμη και όταν υποτίθεται προσπαθούμε να απαλλαγούμε από αυτήν. Αποτελεί εξάλλου μόνιμο ζήτημα στα γραπτά του η αγωνία του σύγχρονου ανθρώπου να αποφύγει με κάθε μέσο την αβάσταχτη μοναξιά του ενηλίκου που καταλήγει να ζει συνεχώς στο μυαλό του. Τρία χρόνια πριν από τον θάνατό του είχε κληθεί ως επίτιμος ομιλητής στην ετήσια τελετή αποφοίτησης του κολεγίου όπου είχε πάει και ο ίδιος. Η ομιλία του κατέληγε ως εξής:

«Είκοσι χρόνια μετά τη δική μου αποφοίτηση, έχω σταδιακά κατανοήσει ότι το εκπαιδευτικό κλισέ τού “μαθαίνω να σκέπτομαι” σημαίνει στην πραγματικότητα να μαθαίνεις τρόπους ελέγχου του πώς και τι σκέπτεσαι. Σημαίνει να επιλέγεις συνειδητά τους τρόπους με τους οποίους εξάγεις νόημα από την εμπειρία. Γιατί, αν δεν μπορείς να εξασκήσεις αυτού του είδους τις επιλογές στην ενήλικη ζωή σου, την έχεις βάψει. Σκεφτείτε επίσης το άλλο παλιό κλισέ που λέει ότι “το μυαλό είναι εξαιρετικός υπηρέτης αλλά φριχτό αφεντικό”. Οπως και τα περισσότερα κλισέ, μοιάζει επιφανειακά γενικόλογο και ξενέρωτο, εκφράζει όμως μια μεγάλη και τρομερή αλήθεια. Δεν αποτελεί καθόλου σύμπτωση το γεγονός ότι οι ενήλικοι που αυτοκτονούν με όπλο, σχεδόν πάντα σημαδεύουν στο κεφάλι…».

Ο ίδιος επέλεξε πάντως τον απαγχονισμό το βράδυ της 12ης Σεπτεμβρίου 2008 σε ηλικία 46 ετών, βάζοντας τέλος σε μια μακροχρόνια μάχη εναντίον της κλινικής κατάθλιψης. Οσο για τη θέση του (μετά θάνατον) στο πάνθεον των σταρ/μαρτύρων της σύγχρονης λογοτεχνίας, είχε δηλώσει κάποτε: «Να κάνεις κάποιον έμβλημα είναι μια ισοπεδωτικά αφαιρετική διαδικασία και οι αφαιρέσεις είναι άψυχες και ανίκανες να επικοινωνήσουν με ζωντανούς ανθρώπους».