Από το Μάντσεστερ των Βαλκανίων στον μαρασμό της βιομηχανίας

Στην τουρκοκρατούμενη ακόμη Νάουσα, γύρω στα 1900, οι άνδρες μιας σχετικά φτωχής οικογένειας αποφασίζουν να εγκαταλείψουν την υλοτομία για να επενδύσουν στον «λευκό άνθρακα», τη δωρεάν ενέργεια που πρόσφεραν τα νερά του ποταμού της πόλης, της Αράπιτσας. Οι Λαναράδες έστησαν υδροστρόβιλους στο ποτάμι και το 1910 ίδρυσαν μία μικρή βιοτεχνία που κατεργαζόταν βαμβακερά και μάλλινα νήματα – πιθανότατα η οικογένεια ονομάστηκε έτσι από τα λανάρια, τα εργαλεία για το «ξύσιμο» του μαλλιού. Ανοιξαν νέα εργοστάσια και έφθασαν να απασχολούν 3.000 εργάτες τη δεκαετία του ’30, τότε που η Νάουσα ονομάστηκε Μάντσεστερ των Βαλκανίων.

Τις επόμενες δεκαετίες οι Λαναράδες παρήγαγαν τα ποιοτικότερα υφάσματα στην ευρωπαϊκή αγορά, έδωσαν δουλειά στα χωριά της Ημαθίας και της Πέλλας, πάντρεψαν οικογένειες, σημάδεψαν ζωές εργατών, έχτισαν νοσοκομεία και δρόμους, έζησαν τον θρίαμβο της ελληνικής κλωστοϋφαντουργίας το ’80. Δημιούργησαν έναν τόσο ισχυρό μύθο, ώστε όταν επήλθε ο μαρασμός τη δεκαετία του 2000 οι πάμπλουτοι κληρονόμοι δεν κατάφεραν να τον διαχειριστούν.

Οι Λαναράδες, εντέλει, ήταν ευχή και κατάρα για τη Νάουσα που έζησε μαζί τους τον θρίαμβο και την εξαφάνιση της ελληνικής βιομηχανίας. «Ημουν 19 χρονών όταν ξεκίνησα να δουλεύω στους Λαναράδες, γύρω στο 1940. Είχα πόστο στα λανάρια, τις μηχανές που χτένιζαν το μαλλί, όμως πέρασα από όλες τις θέσεις. Θυμάμαι τα κορίτσια στο εργοστάσιο να φιλούν τα χέρια του Λαναρά όταν κατέβαινε στις μηχανές. Το ’50 δεν υπήρχε ακόμη το δώρο για τους εργάτες, όμως εκείνος μας έδινε δώρο υφάσματα και ρούχα».

Ο Ροδάμανθος Δούμος είναι 90 χρονών. Δούλεψε 50 χρόνια στα περισσότερα εργοστάσια των Λαναράδων. Και μιλάει τόσο γρήγορα σαν να προσπαθεί να χωρέσει στα λόγια του ιστορίες μιας ολόκληρης ζωής.

Ηταν μικρό παιδί το 1928, όταν τα παιδιά του Χριστόδουλου Λαναρά, ο Σταύρος, ο Θόδωρος, ο Κώστας και ο Θωμάς, μαζί με τον γαμπρό τους Φωκίωνα Πεχλιβάνο, ίδρυσαν το κλωστοϋφαντουργείο «Αδελφών Χριστοδούλου Λαναρά».

Το 1932 σημαδεύτηκε από αιματηρές απεργίες στη Νάουσα. Οι Λαναράδες στέλνουν 150 μηχανικούς και εργάτες στην Αθήνα, όπου στήνουν στον Κηφισό μια νέα βιομηχανία. Η αξία των εργοστασίων τους εκείνη την εποχή έφτανε τις 400.000 λίρες Αγγλίας.

Η διαδοχή. «Τη δεκαετία του ’50 την επιχείρηση ανέλαβε ο γιος του Θωμά Λαναρά, ο Χρήστος, που την απογείωσε. Ερχόταν σχεδόν καθημερινά στο εργοστάσιο. Γνώριζε τον τελευταίο εργάτη με το μικρό όνομα. Στις γιορτές κάναμε τραπέζια και γλέντια στο εργοστάσιο. Το καλοκαίρι πήγαινε τους εργάτες με λεωφορεία για μπάνιο στη θάλασσα. Μας έστελνε ταξίδια, στην Αίγυπτο, τη Γαλλία, τη Ρωσία» θυμάται ο Μίμης Σιμομώκιος, φύλακας στα εργοστάσια από το ’67.

Ο Χρήστος Λαναράς εισήγε μαλλί από την Αγγλία και την Αυστραλία και παρήγε νήματα υψηλής ποιότητας (πενιέ). Εκανε δωρεές στη Νάουσα, όπου τον σέβονταν και τον αγαπούσαν όλοι. Στα εργοστάσιά του, λέει ο Μ. Σιμομώκιος, έφτιαξε καφετέριες και εστιατόρια ενώ κάποια βράδια κοιμόταν στο διαμέρισμα δίπλα στο γραφείο του. Στα Κλωστήρια Ναούσης τη δεκαετία του ’60 απασχολούνταν περίπου 1.000 εργάτες. Ντελάληδες γυρνούσαν στα χωριά και ζητούσαν εργάτες για τον Λαναρά. Πολλοί παντρεύτηκαν κι έκαναν οικογένειες.

Ο Κώστας Σιούλης πήγε για δουλειά στα 14. «Δηλώναμε μεγαλύτερη ηλικία για να μας πάρουν. Στη 1.30 που σχολούσε η πρωινή βάρδια, σταματούσε η κυκλοφορία. Οι εργάτες κατέβαιναν σαν ποτάμι. Κι όσο για μεροκάματο, ο Λαναράς έδινε 6 δραχμές παραπάνω από τους άλλους».

«Στις αρχές του ’70 ο Λαναράς ίδρυσε στη Στενήμαχο μία από τις μεγαλύτερες μονάδες στα Βαλκάνια και αργότερα μπήκε στην αγορά του έτοιμου ρούχου. Το 1991 ο Ομιλος Λαναρά είχε οκτώ εργοστάσια και στο τέλος της δεκαετίας λειτούργησε δύο υπερσύγχρονες μονάδες στην Κομοτηνή» θυμούνται οι συνταξιούχοι σήμερα εργάτες.

Ο Χρ. Λαναράς μεταβίβασε την επιχείρηση στον γιο του Θωμά το 1997. Εκείνος δεν επισκέφτηκε ποτέ τα εργοστάσια στη Νάουσα. «Για τον Θωμά Λαναρά σημασία δεν είχαν τα προϊόντα και οι εργάτες αλλά η αξία των μετοχών στο Χρηματιστήριο» λένε οι Ναουσαίοι. Ώς το 2008 είχαν κλείσει 17 εργοστάσια του ομίλου.