Τι σημαίνει, τέλος πάντων, «δημοκρατία»;

Καθηγητής Κοινωνικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια της Νέας Υόρκης, ο Τσαρλς Τίλι δεν είναι άγνωστος στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό, αφού έχουν εκδοθεί τρία ακόμη έργα του στα ελληνικά, «Οι Ευρωπαϊκές Επαναστάσεις-1492-1992» (Ελληνικά Γράμματα), «Η Εργασία στον Καπιταλισμό» (Καστανιώτης) και τα «Κοινωνικά Κινήματα(1768-2004)» (Σαβάλας). Το παρουσιαζόμενο έργο γράφτηκε το 2007, έναν χρόνο μόλις προτού πεθάνει, αφήνοντας ένα πολυσχιδές έργο που μέσα από μελέτες διαφορετικών περιπτώσεων εστιάζει στο ζήτημα των τρόπων και των τύπων ενσωμάτωσης των κοινωνικών μαζών στον δημόσιο βίο. Ο Τίλι συνεχίζει την παράδοση που ξεκίνησε από τους Βέμπερ και Σουμπέτερ να μην εξετάζεται η δημοκρατία ως μια ιδανική μορφή πολιτεύματος, αλλά, όπως τονίζει στην περιεκτικότατη εισαγωγή του ο Παντελής Λέκκας, ως προς το τι πραγματικά συμβαίνει να είναι.

Δημοκρατία, μας λέει ο Τίλι, είναι εκείνη η διαδικασία κατά την οποία το κράτος αναγκάζεται να συμμορφώνεται με τα αιτήματα των πολιτών του διευρύνοντας την ευρύτητα, την ισοτιμία, την ασφάλεια και την αμοιβαίως δεσμευτική διαβούλευση. Οσο ανοίγει η βεντάλια αυτών των μεταβλητών, τόσο διευρύνεται η διαδικασία εκδημοκρατισμού, όσο μαζεύεται, έχουμε τάσεις προς αποδημοκρατισμό. Η δημοκρατία όμως εξαρτάται και από μια άλλη μεταβλητή. Αυτή είναι ο βαθμός αποτελεσματικότητας και ικανότητας της κρατικής διοίκησης. Με τον όρο ικανότητα του κράτους, ο συγγραφέας εννοεί τον βαθμό στον οποίο το κράτος μπορεί να αναδιανέμει μη κρατικούς πόρους, ενέργειες και σχέσεις. Δεν πιστεύει όμως πως ένας πολύ αποτελεσματικός κρατικός μηχανισμός αποβαίνει πάντα προς όφελος του εκδημοκρατισμού. Θεωρεί πως τόσο το αδύναμο, όσο και το υπερβολικά ικανό κράτος μπορούν να αποδειχτούν επιζήμια για τα πολιτικά δικαιώματα και τις πολιτικές ελευθερίες.

Για να υπάρξει εκδημοκρατισμός, θεωρεί πως πρέπει να υπάρχουν αλλαγές σε τρεις τομείς. Πρώτον, σε αυτό που ονομάζει «δίκτυα εμπιστοσύνης». Αυτά είναι εκείνες οι διαπροσωπικές σχέσεις που σχηματίζονται στο πλαίσιο εμπορικών κοινοτήτων, ομάδων της διασποράς, συγγενικών ομάδων, θρησκευτικών σεκτών, συνωμοτικών επαναστατικών οργανώσεων και κλειστών τραπεζικών κύκλων. Ο Τίλι θεωρεί πως όταν αυτά τα δίκτυα εμπιστοσύνης είναι απομονωμένα από το πολιτικό σύστημα, συνιστούν εμπόδια στον εκδημοκρατισμό, ενώ σε περίπτωση που αυτά αρχίζουν να ενσωματώνονται στο πολιτικό σύστημα, έχουμε τάση προς εκδημοκρατισμό. Εντύπωση όμως κάνει ο τόσο διαφορετικός χαρακτήρας των δικτύων που ταξινομεί, θέτοντας στην ίδια θέση για παράδειγμα επαναστατικές οργανώσεις και τραπεζικούς κλειστούς κύκλους. Σίγουρα το άνοιγμα του κράτος προς διάφορες κοινωνικές ομάδες αποτελεί δείγμα εκδημοκρατισμού, αλλά η ένταξη σ’ αυτές τις ομάδες κύκλων σαφώς τόσο διαφορετικών, όπως οι δύο προαναφερθέντες, σηματοδοτεί – κατά τη γνώμη μου – μια φορμαλιστική προσέγγιση της πολιτικής.

Ο δεύτερος τομέας που επηρεάζει τον εκδημοκρατισμό ή τον αποεκδημοκρατισμό είναι οι «κατηγορικές ανισότητες». Είναι εκείνες οι ανισότητες που προκύπτουν από διαφορές στο φύλο, στη φυλή, στην εθνική καταγωγή, στη θρησκεία, στην κοινωνική τάξη κ.ο.κ. Αν αυτές οι διαφορές οδηγούν σε διαφορετικά δικαιώματα και υποχρεώσεις ο εκδημοκρατισμός είναι αδύνατος. Αυτός επιτυγχάνεται μόνο όταν οι κατηγορικές ανισότητες παραμένουν μεν στο κοινωνικό πεδίο, αλλά εξοβελίζονται από το πολιτικό. Οταν δηλαδή οι πολίτες στη σχέση τους με το κράτος είναι ισότιμοι, ανεξάρτητα των άλλων ανισοτήτων και διαφορών.

Ο τρίτος τομέας είναι τα «αυτόνομα κέντρα εξουσίας», τα οποία περιλαμβάνουν διαπροσωπικούς δεσμούς που επιτρέπουν την κατανομή υλικών και ανθρώπινων πόρων μιας κοινωνίας, προς όφελος ομάδων όπως είναι πολιτικές φατρίες, θρησκευτικές οργανώσεις, επιχειρηματικοί κύκλοι, οργανωμένες κοινότητες, ιδιωτικές φρουρές κ.λπ. Αν αυτές οι ομάδες ελέγχονται από το κράτος ή καλύτερα ακόμη εξαλείφονται, τότε έχουμε τάση εκδημοκρατισμού, αν αυτονομούνται παραμένοντας έξω από τον έλεγχο του δημόσιου βίου και αυξάνουν την εξουσία τους, τότε επικρατούν τάσεις αποεκδημοκρατισμού. Φυσικά δεν γίνεται απολύτως σαφές ποια είναι αυτή η τεράστια διαφορά μεταξύ των δικτύων εμπιστοσύνης και των κέντρων εξουσίας, ώστε τα πρώτα, εντασσόμενα στον δημόσιο βίο, να διευκολύνουν τον εκδημοκρατισμό και τα δεύτερα, όταν συμμετέχουν αυτόνομα στη δημόσια ζωή, να προκαλούν ακριβώς τις αντίθετες τάσεις.

Πολύ φοβάμαι όμως πως όλες οι προσπάθειες – όπως αυτή του Τίλι – για αποφόρτιση της έννοιας της δημοκρατίας από τα ιδεολογικό της φορτίο, αντί να διευκολύνουν την ανάλυση και την περιγραφή της δημοκρατικής εξέλιξης, τη δυσχεραίνουν.