[Τρίτη άποψη] Αλληλεγγύη και ανευθυνότητα

Το μότο με το οποίο οι χώρες μέλη της Ευρωπαϊκής Ενωσης (ΕΕ) επιχειρούν (όπως τέλος πάντων επιχειρούν) να αντιμετωπίσουν την ελληνική κρίση αλλά και, ευρύτερα, την κρίση της ευρωζώνης συνοψίζεται στο «αλληλεγγύη και υπευθυνότητα» («solidarity and responsibility»). Εκδήλωση αλληλεγγύης από πλευράς ΕΕ προς τις χώρες που βρίσκονται σε κρίση, ιδιαίτερα προς την Ελλάδα, και εκδήλωση υπευθυνότητας από πλευράς των χωρών αυτών προς την Ευρωπαϊκή Ενωση ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά τον σεβασμό των κανόνων και των δεσμεύσεων που αναλαμβάνουν. Γενικά όμως, το όλο σύστημα της Ενωσης εδράζεται σε αυτούς τους δύο άξονες για να υπάρξει και να λειτουργήσει αποτελεσματικά, την αλληλεγγύη ως τη μια όψη του νομίσματος και την υπευθυνότητα ως την άλλη. Χωρίς τον έναν από τους δύο άξονες το σύστημα παραλύει. Βεβαίως, μπορεί η εκδήλωση της αλληλεγγύης να μην είναι πάντοτε στον επιθυμητό βαθμό, αλλά δύσκολα μπορεί να υποστηρίξει κάποιος ότι απουσιάζει, ιδιαίτερα στην περίπτωση της σημερινής Ελλάδας.

Το ερώτημα όμως που θέτουν πολλοί Ευρωπαίοι είναι αν η ελληνική κοινωνία στο σύνολό της εκφράζεται αυτή την περίοδο με τις ίδιες αυτές αξιολογικές κατηγορίες, την αλληλεγγύη και την υπευθυνότητα. Η απάντηση, φοβάμαι ότι είναι δυστυχώς αρνητική. Είναι γεγονός ότι παραδοσιακά η ελληνική κοινωνία υπήρξε σε σημαντικό βαθμό «κοινωνία αλληλεγγύης». Ωστόσο η αλληλεγγύη εκφραζόταν στο πλαίσιο της οικογένειας ή της παρέας. Το στοιχείο της υπευθυνότητας είχε κοινωνικές διαβαθμίσεις και διακυμάνσεις, που προσδιορίζονταν από ποικίλους κοινωνικούς ή συγκυριακούς παράγοντες. Στη σημερινή, όμως, κρίσιμη πραγματικότητα και οι δύο αυτές αξιολογικές κατηγορίες βρίσκονται εμφανώς σε ανεπάρκεια. Γιατί δεν μπορεί, π.χ., η ελληνική κοινωνία να θεωρηθεί «κοινωνία αλληλεγγύης» όταν ένα σημαντικό μέρος της, μάλιστα το πλέον εύπορο, συνειδητά και σχεδιασμένα αποφεύγει να καταβάλει φόρους και μετακυλίει το κόστος των συλλογικών αγαθών αλλά και της υπέρβασης της κρίσης στις πλάτες των πλέον ασθενών τμημάτων της. Και βεβαίως, δεν μπορεί να θεωρηθεί κοινωνία αλληλεγγύης όταν οι «μεγιστάνες του πλούτου» που διαθέτει αρνούνται τόσο επιδεικτικά να κάνουν κάποια εθελοντική χειρονομία εισφοράς (όπως κάνουν σε άλλες χώρες) ως συμβολή για την υπέρβαση της κρίσης. Δεν μπορεί ακόμη να θεωρηθεί εκδήλωση αλληλεγγύης το γεγονός ότι οι πρώτες αντιδράσεις των μεγαλοκαταθετών ήταν να αποσύρουν μαζικά τις καταθέσεις τους από τις ελληνικές τράπεζες και να τις μεταφέρουν σε κέντρα του εξωτερικού, γνωρίζοντας φυσικά ότι αυτό πλήττει καίρια την ελληνική οικονομία και την ελληνική κοινωνία.

Βεβαίως, ο οποιοσδήποτε λογικά σκεπτόμενος ενδιαφέρεται να προστατεύσει το ατομικό του συμφέρον, αλλά όχι τόσο βάναυσα εναντίον του συλλογικού συμφέροντος. Θα μπορούσαν να πολλαπλασιαστούν τα παραδείγματα απουσίας αλληλεγγύης κυρίως στο επίπεδο των πλέον προωθημένων ή αστικών λεγόμενων τμημάτων της κοινωνίας. (Αλλά βεβαίως η Ελλάδα ουδέποτε είχε συγκροτημένη αστική τάξη με την ανάλογη κουλτούρα. Τάξη εν πολλοίς νεόπλουτων έχει συγκροτήσει με τα χρήματα του ελληνικού κράτους).

Αυτά περί αλληλεγγύης. Η ανευθυνότητα όμως είναι άλλη κατηγορία, που προσδιορίζει ιδιαίτερα τη συμπεριφορά ηγετικών πολιτικών και κοινωνικών ομάδων. Η άρνηση, π.χ., των πολιτικών δυνάμεων να φθάσουν σε ένα βαθμό συναίνεσης για μια κοινή στρατηγική ώστε να αποτραπεί η καταστροφική πορεία της χώρας συνιστά για πολλούς Ευρωπαίους το πλέον χαρακτηριστικό σύμπτωμα πολιτικής ανευθυνότητας.

Εμφανίζονται (με εξαιρέσεις) να ενδιαφέρονται περισσότερο για την κατάληψη της εξουσίας (προβάλλοντας λόγο και επιχειρήματα που δεν στέκουν σε οποιαδήποτε ορθολογική ανάλυση) και λιγότερο για την τύχη της χώρας. Συνιστά ανευθυνότητα ο σαδιστικός τρόπος με τον οποίο οργανώνονται οι απεργιακές κινητοποιήσεις εις βάρος του κοινωνικού συνόλου, του απλού πολίτη δηλαδή (π.χ. στα μέσα μεταφοράς), όπως συνιστά έσχατη ανευθυνότητα η συμπεριφορά ορισμένων συνδικαλιστικών φορέων. Αυτό, σε καμιά περίπτωση δεν σημαίνει βεβαίως ότι οι εκδηλώσεις αντίδρασης στα μέτρα και στην πολιτική λιτότητας συνιστούν πράξεις ανευθυνότητας. Είναι όμως αναγκαία η διάκριση ανάμεσα στις αντιδράσεις όσων υφίστανται τις δραστικές μειώσεις σε πενιχρές συντάξεις και μισθούς και στις αντιδράσεις όσων, ουκ ολίγων, θέλουν να διατηρήσουν έκνομα και κοινωνικώς ζημιογόνα προνόμια.

Ζητούμε – και δικαίως – περισσότερη αλληλεγγύη από την Ευρώπη χωρίς ωστόσο να επιδεικνύουμε την ανάλογη αλληλεγγύη και υπευθυνότητα από την πλευρά μας…

Ο Π. Κ. Ιωακειμίδης είναι καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών και μέλος του ΔΣ του ΕΛΙΑΜΕΠ