Ο συγγραφέας που ήρθε από το κρύο

Στο 21ο μυθιστόρημά του που κυκλοφόρησε πέρυσι με τον υπαινικτικό τίτλο «Ο δικός μας τύπος προδότη» («Our kind of a traitor»), σατιρίζει με περιφρόνηση το ξέπλυμα χρημάτων στο λονδρέζικο Σίτι και ασκεί ανελέητη κριτική στους τραπεζίτες. Ο Τζον Λε Καρέ ήταν από την αρχή πεισμένος ότι ο καταλύτης στην καταιγίδα που έπληξε το 2008 το οικονομικό στρατηγείο της Βρετανίας ήταν οι ρωσικές καταθέσεις σε ρευστό, που προέρχονταν από εγκληματικές δραστηριότητες. Ωστόσο η ιστορία του ανάβει πραγματικά από τη στιγμή που αρχίζει να σκαλίζει τις σοβιετικές ρίζες της ρωσικής μαφίας και βάζει στο παιχνίδι τους παροπλισμένους βετεράνους των Μυστικών Υπηρεσιών με τα απωθημένα τους.

Η ΑΡΧΗ. Εχει περάσει μισός αιώνας από τον «Κατάσκοπο που γύρισε από το κρύο» (1963), το βιβλίο που τον έκανε διάσημο, και μία εικοσαετία από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, ο οποίος τον ενέπνευσε στα πρώτα χρόνια της καριέρας του, κι όμως ο 80χρονος σήμερα Λε Καρέ βρίσκεται και πάλι στο διεθνές προσκήνιο. Ο ένας λόγος είναι η πανθομολογούμενη επιτυχία της ταινίας «Tinker, tailor, soldier, spy», από το περίφημο ομότιτλο μυθιστόρημά του, με θέμα τους διπλούς πράκτορες της Ιντέλιτζενς που εργάζονταν για την Κα Γκε Μπε στα χρόνια 1935-1965. Ο άλλος λόγος είναι η συστηματική κριτική του προς τον ευρωπαϊκό κόσμο «που ενώ φάνηκε πως θα γιάτρευε τις μεταπολεμικές πληγές του, έχασε το τρένο». Διότι «μετά το 1989 έκτισε μια άπληστη οικονομία, άνοιξε την ψαλίδα μεταξύ πλούσιων και φτωχών, υπέκυψε στην πολεμοχαρή νοοτροπία των Μπους και κατασκεύασε νέους εχθρούς στη θέση του κομμουνισμού – την ισλαμική τρομοκρατία κ.ο.κ.» .

Πράγματι, μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, ενώ οι κριτικοί περίμεναν πως μαζί με την παρακμή των κατασκόπων θα στέρευαν και τα βιβλία του, εκείνος άρχισε να προβληματίζεται για τη σύγχρονη μετεξέλιξη των γεωπολιτικών συγκρούσεων του ’50-’70. Πήγε στην Καμπότζη και στο Βιετνάμ, έμεινε δέκα μέρες με τον Αραφάτ στον Νότιο Λίβανο, συνάντησε το 1988, χάρη στη Ραΐσα Γκορμπατσόβα, τον πρώην αρχηγό της Κα Γκε Μπε, αψήφησε την απαγόρευση της βρετανικής διπλωματίας και γνώρισε τους πολέμαρχους των κογκολέζικων φυλών κ.ο.κ. Κι έτσι έγραψε για το Παλαιστινιακό, για το καρτέλ των ναρκωτικών στη Λατινική Αμερική («Νυχτερινή βάρδια»), για τα μαφιόζικα παιχνίδια στην πίσω αυλή της μετασοβιετικής Ρωσίας («Η ρωσική εστία», «Σινγκλ και Σινγκλ»), για τις δολοπλοκίες των πολυεθνικών φαρμακοβιομηχανιών και την ανάμειξη των Ευρωπαίων σε σφαγές, με στόχο την εκμετάλλευση του πλούτου της Αφρικής («Ο επίμονος κηπουρός», «Το τραγούδι της ιεραποστολής»). Μέσα λοιπόν από επίκαιρα θρίλερ αλλά και μέσα από δημόσιες παρεμβάσεις (λ.χ. το 2002 σε διαδήλωση εναντίον της βρετανικής εμπλοκής στον πόλεμο του Ιράκ), ο Λε Καρέ εξακολουθεί να ανατέμνει τον κύκλο της εξουσίας, της αντίστασης σ’ αυτήν και της μυστικότητας. Ο «Μυστικός κόσμος» με τον οποίο καταπιάνεται στο έργο του, είτε εκείνος των ψυχροπολεμικών πρακτόρων είτε αυτός των οικονομικών συμφερόντων, είναι γι’ αυτόν ένας κοινωνικός δείκτης. Μια μεταφορά για τις διαψεύσεις, τις διαστρεβλώσεις, την εξαπάτηση, την προδοσία (των ιδανικών αλλά και του εαυτού) όπου παγιδεύεται ο σύγχρονος άνθρωπος από φόβο, από ανασφάλεια, από αδυναμίες που «όσο μεγαλύτερες είναι τόσο περισσότερο μας απομακρύνουν από τις σταθερές μας: αξίες, σχέσεις, ταυτότητα κ.λπ.».

Γεννημένος με το όνομα Ντέιβιντ Κόρνγουελ, ο Τζον λε Καρέ υπήρξε και ο ίδιος πράκτορας των Μυστικών Υπηρεσιών (ΜΙ6) στο διάστημα 1961-1964. Ως νεαρός διπλωμάτης, παρακολούθησε την ανέγερση του Τείχους του Βερολίνου, έζησε από μέσα την κορύφωση της Κρίσης της Κούβας «ώσπου ο Ολεγκ Πενκόφσκι έδωσε τα σχέδια του σοβιετικού οπλισμού στους Αμερικανούς», και είδε την καριέρα του να τελειώνει απότομα στα 33 του, όταν το όνομά του προδόθηκε στους Σοβιετικούς από τον διαβόητο «τυφλοπόντικα» (διπλό πράκτορα) Κιμ Φίλμπι. Μετά από αυτό αποφάσισε να αφοσιωθεί αποκλειστικά στη λογοτεχνία. Αλλωστε και οι πρώτες σπουδές του στη Βέρνη, αφορούσαν τη γερμανική γλώσσα και λογοτεχνία. Δεν οφείλεται όμως εκεί το ταλέντο του παραμυθά που έχει, ούτε και η διεισδυτική ματιά του στον «Μυστικό κόσμο» οφείλεται μονάχα στη θητεία του στην Ιντέλιτζενς. Ολα ξεκίνησαν από την τραυματική παιδική ηλικία του, «όπου το μόνο όπλο επιβίωσης που είχα, ήταν η εξυπνάδα μου».

Ο Λε Καρέ μεγάλωσε εσωτερικός σε οικοτροφεία επειδή η μητέρα του εγκατέλειψε τον πατέρα του όταν εκείνος ήταν πέντε χρόνων, και δεν τον ξαναείδε παρά στα 21 του. Επειδή λοιπόν του έλειπε η μητρική στοργή, «δημιούργησα έναν φανταστικό κόσμο τον οποίο ανατροφοδοτούσα διαρκώς καλλιεργώντας τη φαντασία μου». Από την άλλη, ο πατέρας του (στον οποίο αφιέρωσε τον «Τέλειο κατάσκοπο») ήταν ένας γοητευτικός και ερωτύλος απατεώνας ο οποίος μπαινόβγαινε στις φυλακές «γι’ αυτό και στη ζωή μου αναζητούσα ανέκαθεν τις αρχές που έλειπαν από τους γονείς μου». Είναι χαρακτηριστικό ότι όλοι οι ήρωες των μυθιστορημάτων του αντιμετωπίζουν ηθικά διλήμματα και διατηρούν έναν κάποιο ρομαντισμό, όπως και ο ίδιος. Ακόμα και σήμερα, «που ο πόλεμος για την εξουσία είναι πολύ πιο βρώμικος και διεξάγεται χωρίς κανόνες, χωρίς προσχήματα», ο Λε Καρέ δεν έχει γίνει κυνικός. Ούτε ο Τζορτζ Σμάιλι, ο περίφημος εκπαιδευτής κατασκόπων που πρωταγωνιστούσε στα πρώτα του έργα, έγινε ποτέ.

ΣΥΓΚΡΙΣΕΙΣ. Το πρότυπο του Σμάιλι ήταν η Βίβιαν Γκριν, η καθηγήτρια Ιστορίας που είχε ο Λε Καρέ στην Οξφόρδη. Μοναχικός, στοιχειωμένος από τη γυναίκα του που τον εγκατέλειψε, ο Σμάιλι (τον υποδύθηκε ο Αλεκ Γκίνες και τώρα ο Γκάρι Ολντμαν) ξέρει όσο κανένας να εκμαιεύει πληροφορίες και να συνδυάζει τα στοιχεία που οδηγούν στην αλήθεια ενώ απεχθάνεται την άσκοπη βία. Είναι φιλοσοφημένος, ευρωπαϊστής όπως ο δημιουργός του, και δεν μοιάζει καθόλου με τον γκλαμουράτο Τζέιμς Μποντ του ξενοφοβικού Ιαν Φλέμινγκ ούτε με τον φασίζοντα Μάλκο Λίνγκε του Ζεράρ ντε Βιλιέ, γι’ αυτό και έχει «γράψει» ως λογοτεχνικός ήρωας.

Σήμερα, ο Τζον Λε Καρέ μοιράζει τη ζωή του ανάμεσα στο Λονδίνο και στην Κορνουάλη όπου βρίσκεται το ερημητήριό του: μια παλιά αγροικία με έναν κήπο γεμάτο γλυπτά κορυφαίων καλλιτεχνών, όπου συχνά φιλοξενεί τους τέσσερις γιους του και τα εννιά εγγόνια του. Είναι από τους πλέον πολυδιαβασμένους συγγραφείς και αναγνωρίζεται πια ως ποιοτικός λογοτέχνης. «Δεν με ενδιαφέρουν τα κριτήρια της λογοτεχνικής γραφειοκρατίας» λέει. «Εμένα με ενδιαφέρει να μπαίνω σε ένα ταξί και ο οδηγός να σχολιάζει ότι δεν του άρεσε το καινούργιο μου βιβλίο!».