Ενας νέος φανατισμός επί το έργον;

Η τραγωδία που ζει αυτές τις ημέρες η Νορβηγία συγκλονίζει τόσο με το εύρος της καταστροφής όσο και με την ψυχρή αποφασιστικότητα του δράστη. Πώς μπορεί ένα τέτοιο σχέδιο να γεννηθεί στο μυαλό ενός ανθρώπου φαινομενικά λογικού και ποιοι ψυχικοί μηχανισμοί επιτρέπουν τη μετάβαση από την ιδέα στην εκτέλεσή της; Μπορούμε ήδη να κάνουμε κάποιες παρατηρήσεις.

Ο Αντερς Μπέρινγκ Μπρέιβικ υπερηφανεύεται ότι είναι ο πιο μεγάλος εγκληματίας ναζί μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Στην πραγματικότητα, το έγκλημά του είναι παρόμοιας φύσης με τις σφαγές στο Κολουμπάιν και το Virginia Tech. Παρότι τα ξεπερνά σε φρίκη, αναδεικνύει ένα νέου είδους φανατισμό, ο οποίος δεν βασίζεται πλέον σε μια συλλογική ιδεολογία ούτε σε μια ομάδα οργανωμένη στρατιωτικά, αλλά αυτοπυροδοτείται ατομικά βάσει παραληρηματικών κατασκευών. Ο ατομικός φανατισμός εμφανίζεται όταν τα κοινωνικά ιδανικά καταρρέουν και παύουν να υπάρχουν πολιτικές και θρησκευτικές δυνάμεις ικανές να καναλιζάρουν τις προσδοκίες για κοινές ηθικές αξίες. Το άτομο δεν έχει πλέον άλλη λύση, παρά να ορθωθεί ως εκδικητής των αρετών που πλήττονται και να οικοδομήσει με μεγαλομανή τρόπο μια νέα απόλυτη τάξη για να λειτουργήσει ως οδηγός σε μια αναγεννημένη ανθρωπότητα.

Σπέρνουν τον θάνατο για να δημιουργήσουν μια νέα ζωή, προκαλούν λουτρό αίματος για να δημιουργήσουν μια νέα φυλή – το ρεφρέν είναι γνωστό. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, όμως, το όλο σχέδιο ενορχηστρώνεται και εκτελείται από ένα μεμονωμένο άτομο που δέχεται να θυσιαστεί, μαζί με μερικούς άλλους, για να φωνάξει στον κόσμο τη δική του παραληρηματική αλήθεια. Ο Μπρέιβικ δεν αυτοκτόνησε μετά την πράξη του. Θέλει να φωνάξει δυνατά και δημόσια τις υποτιθέμενες αξίες που υπερασπίζεται. Αυτοανακηρύσσεται μελλοντικός μάρτυρας του αγώνα για μια χριστιανική Δύση.

Το ερώτημα που τίθεται πλέον είναι αν πρόκειται για μεμονωμένο προϊόν του υπερμοντερνισμού, μια τερατολογική απόκλιση του κοινωνικού συστήματος ή, αντιθέτως, αν προμηνύει γενικευμένες ανάλογες συμπεριφορές, πιστοποιημένες εκδηλώσεις της αποσύνθεσης αυτού του κοινωνικού συστήματος.

Ο Μπερνάρ Σουβιέ είναι καθηγητής Ψυχοπαθολογίας στο Πανεπιστήμιο της Λυών.