Κοινωνία χωρίς πολιτική;

Στην Ελλάδα ξαφνικά και μέσα στην κρίση διαφορετικά πολιτικά μορφώματα, αλλά και πολλοί μεμονωμένοι πολίτες με αυθόρμητο τρόπο, άρχισαν να επικαλούνται την άμεση δημοκρατία σε αντιδιαστολή με την αντιπροσωπευτική. Το φαινόμενο αυτό υποστηρίζεται και από κάποιες αβαθείς δημοσιογραφικές αναλύσεις, αλλά και από κάποιες υστερόβουλες ακαδημαϊκές πένες.

Μεγάλη χαρά έπεσε στην πλατεία για την ανακάλυψη της άμεσης δημοκρατίας. Πολύς Αριστοτέλης ακούγεται, αλλά καθόλου βεβαίως Πλάτων. Οι δικοί μας θιασώτες της άμεσης δημοκρατίας ξεχνούν τις παρατηρήσεις του Αριστοτέλη για το ότι η συμμετοχή των πολιτών μπορεί να υπάρξει μόνο εκεί όπου κυριαρχεί η κουλτούρα του διαλόγου και της συναίνεσης και κυρίως ο σεβασμός των νόμων και της δικαιοσύνης.

Θεωρώ πως η επίκληση της άμεσης δημοκρατίας σε αντιδιαστολή με την αντιπροσωπευτική αποτελεί μέσο για την κατάργηση της ίδιας της πολιτικής και της δημοκρατίας συνολικά. Η Πλατεία δίνει την αφορμή για να ανοίξει αυτή η συζήτηση. Το πρόβλημα όμως υπερβαίνει κατά πολύ αυτήν και τους αυτοσχεδιάζοντες θεωρητικούς της. Το πρόβλημα αγγίζει την τρέλα βίας που κυριεύει την κοινωνία, αλλά και τους κρατικούς μηχανισμούς τήρησης της τάξης και καταστολής. Το κλίμα αμφισβήτησης των βουλευτών, των κομμάτων, της Βουλής δεν έρχεται προς επίρρωση μιας αντίληψης για μια άλλη πολιτική στην κοινωνία, αλλά ενισχύει μια αντίληψη που θέλει μια κοινωνία χωρίς πολιτική.

Η πολιτική έχει σχέση με την εξουσία, αλλά και με τους πόρους και τις δυνάμεις που διευθύνουν τον μετασχηματισμό του κοινωνικού περιβάλλοντος. Αυτά τα ζητήματα δεν μπορούν να επιλυθούν με την εγκατάλειψη της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, αλλά με την ενίσχυσή της με μορφές συμμετοχικής δημοκρατίας. Ο Τζον Στιούαρτ Μιλ απέδιδε μεγάλη σημασία στον διαχωρισμό του ελέγχου της εξουσίας από την άσκησή της. Παρ’ όλα αυτά, θεωρούσε πως οι πολίτες αναπτύσσονται μόνον όταν συμμετέχουν στα κοινά. Αυτό όμως έπρεπε να γίνεται σε συνθήκες προτεραιότητας της αντιπροσωπευτικότητας και σαφούς διάκρισης κοινοβουλίου και δημόσιας διοίκησης από τους θεσμούς της συμμετοχικής δημοκρατίας.

Ο διαχωρισμός του κράτους από την κοινωνία των πολιτών αποτελεί το κεντρικό χαρακτηριστικό κάθε δημοκρατικής τάξης. Αν η όποια συμμετοχική δημοκρατία δεν αναπτύσσεται στο σώμα υγιών αντιπροσωπευτικών θεσμών, τότε αντί να περιορίζονται οι αυταρχικές παθογένειες της εξουσίας, θα επεκτείνονται ως καρκίνωμα στο σώμα της κοινωνίας των πολιτών.

Οταν το αίτημα της άμεσης δημοκρατίας αντιμετωπίζει θεσμούς όπως τα κόμματα, το Κοινοβούλιο, τα συνδικάτα σαν βαρίδια για την άσκηση πολιτικής και όχι ως θεσμούς που, αν και βρίσκονται σε κρίση, αποτελούν σημαντικές συνιστώσες του παιχνιδιού που ονομάζεται αντιπροσωπευτική πολιτική δημοκρατία, τότε έχουμε να κάνουμε με μια θρυαλλίδα που απειλεί να ανατινάξει τις αξίες της ίδιας της άμεσης ή συμμετοχικής δημοκρατίας.

Η ύπαρξη διαμεσολαβητικών θεσμών μεταξύ ηγεσίας και συμμετοχικής βάσης είναι ιδιαίτερα κρίσιμη ώστε να αποφεύγονται λύσεις βοναπαρτικού τύπου. Ηδη η δική μας πλατεία παράγει περισσότερους Ναπολέοντες μικρούς, από όσους η ελληνική κοινωνία μπορεί να καταναλώσει. Αν μάλιστα σπάσει ο διάβολος το ποδάρι του και αυτοί οι μικροί Ναπολέοντες αποκτήσουν και εξουσία, τότε οι συνέπειες θα είναι τραγικές για όλους.

Η υπεράσπιση της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας όμως δεν πρέπει να κουκουλώνει τον επικίνδυνο χαρακτήρα που έχουν οι απόψεις που θεωρούν πως η πολιτική ζωή αρχίζει και τελειώνει στο Κοινοβούλιο.

Οταν βαθαίνει η απόσταση μεταξύ αντιπροσώπων και εκλογέων, όταν οι πολίτες αισθάνονται πως η πολιτική είναι κάτι που αντί να συμβάλλει στην αύξηση του βιοτικού τους επιπέδου τούς αφαιρεί πόρους και αν ταυτοχρόνως δεν αντιλαμβάνονται πλήρως τις αιτίες, κάτι που συμβαίνει σήμερα, τότε ο δρόμος προς τη βία ή τη συντηρητικοποίηση των κοινωνικών στάσεων είναι ανοιχτός. Η δημοσκόπηση της Κάπα- Research που δείχνει τη μισή ελληνική κοινωνία να επιδοκιμάζει τους ξυλοδαρμούς των βουλευτών, αποδεικνύει πλέον πόσο επικίνδυνος είναι αυτός ο δρόμος.

Δεν υπάρχει καμία κοινοβουλευτική δημοκρατία εκεί όπου δεν ευδοκιμούν οι καρποί της κοινωνικής δικαιοσύνης και μιας πιο δίκαιης κατανομής ευκαιριών, δυνατοτήτων, πόρων και εισοδημάτων. Η δημοκρατία, κατά τον αμερικανό πολιτειολόγο Ρόμπερτ Νταλ, απειλείται όταν το πολιτικό σύστημα παραχωρεί «προνομιακές θέσεις» στα επιχειρηματικά συμφέροντα, εις βάρος του κοινωνικού ανταγωνισμού μεταξύ των διαφορετικών «κοινωνικών μερίδων». Στην Ελλάδα αυτές οι «προνομιακές θέσεις» παραχωρήθηκαν σε μια συμμαχία κρατικοδίαιτων επιχειρηματιών και εκπροσώπων συντεχνιακών συμφερόντων. H κυριαρχία του κρατισμού, στο όνομα μάλιστα του δημόσιου συμφέροντος, δημιούργησε μεγάλες ανισότητες ως προς τους κοινωνικούς και οικονομικούς πόρους, αλλά και πολλά προνόμια για μερικούς. Αυτές οι ανισότητες, αλλά και η αδυναμία διατήρησης αυτών των προνομίων, γεννούν τις σημερινές αντιδράσεις. Η λύση όμως δεν βρίσκεται στην κατάργηση της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, αλλά στην αλλαγή του ίδιου του κοινωνικο-οικονομικού περιβάλλοντος και των βασικών ιδεολογικών συνιστωσών του, του κρατισμού και του λαϊκισμού.

Ο Γιώργος Σιακαντάρης είναι διδάκτωρ Κοινωνιολογίας, αναπληρωτής επιστημονικός διευθυντής στο ΙΣΤΑΜΕ Ανδρέας Παπανδρέου