Συνέχεια συνέντευξης Ρέντσο Πιάνο

Οχι για να επανέλθουν στην πρότερη κατάσταση, η οποία θα οδηγούσε ξανά στην κρίση, αλλά για να εισέλθουν σε μία νέα εποχή της πορείας τους.

Ακριβώς. Πρόκειται για μετάλλαξη, για μεταμόρφωση. Γι’ αυτό στο έργο που θα υλοποιήσουμε στην Αθήνα δίνεται ιδιαίτερη σημασία στη βιβλιοθήκη, δηλαδή στη γνώση. Η νέα Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος θα είναι η πιο μοντέρνα βιβλιοθήκη στον κόσμο. Σκεφτείτε ότι, όταν πριν από περίπου τριάντα πέντε χρόνια φτιάξαμε με τον Ρίτσαρντ Ρότζερς τη βιβλιοθήκη του Κέντρου Ζορζ Πομπιντού στο Παρίσι, οι βιβλιοθήκες φύλασσαν τα βιβλία σε χώρους μη προσβάσιμους για τον επισκέπτη, ο οποίος συμπλήρωνε ένα χαρτί με τα στοιχεία του βιβλίου που ήθελε και περίμενε να του το φέρουν. Παλέψαμε ενάντια σ’ αυτό σαν τρελοί – γιατί ήμασταν και οι δύο λίγο τρελοί – και τελικά ο Ζαν-Πιερ Σεγκέν, ο διευθυντής της βιβλιοθήκης, συμφώνησε να εκτίθενται τα βιβλία ελεύθερα στα ράφια, έτσι ώστε ο επισκέπτης να μπορεί να πάρει μόνος του το βιβλίο που τον ενδιαφέρει και φεύγοντας να το αφήνει απλώς πάνω στο τραπέζι εργασίας – παρατηρήθηκαν βέβαια και κάποιες κλοπές βιβλίων, αλλά αυτούς που τις διέπραξαν τους συγχωρώ, γιατί το μόνο που θέλησαν να αποκτήσουν ήταν γνώση. Αυτή την επανάσταση κάναμε το 1977.

Ποιες θα είναι οι καινοτομίες της νέας Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος;

Θα είναι μια υπερσύγχρονη βιβλιοθήκη στην οποία θα φυλάσσονται πάνω από δύο εκατομμύρια βιβλία και η οποία θα βρίσκεται σε μόνιμη σύνδεση με τη Βρετανική Βιβλιοθήκη, τη βιβλιοθήκη του Γέιλ, του Κολούμπια, της Νέας Υόρκης, με όλες τις βιβλιοθήκες του κόσμου. Αυτή θα είναι η μεγάλη καινοτομία της. Πέρα από τα βιβλία δηλαδή, θα παρέχει μια δραστηριότητα άυλη, τη συνεχή επικοινωνία με όλες τις άλλες βιβλιοθήκες του πλανήτη. Θα παρέχει στον επισκέπτη πρόσβαση στις βάσεις δεδομένων τους, όπως και τη δυνατότητα να συμβουλευτεί, αλλά και να εκτυπώσει και να πάρει μαζί του ό,τι χρειάζεται. Πρόκειται για έναν εντελώς πρωτοποριακό τρόπο να μοιράζεται κανείς τη γνώση. Το γεγονός μάλιστα ότι ένας τέτοιος χώρος φτιάχνεται στην Αθήνα, στην πόλη που γέννησε τον αρχαίο πολιτισμό, που γέννησε τη δημοκρατία και τον διάλογο, συνδέεται άμεσα με τη μυθολογία και την παράδοση της πόλης, κι αυτό είναι πάρα πολύ σημαντικό. Γιατί η Αθήνα, όπως και κάθε πόλη, με τα σχολεία, τα πανεπιστήμια, τις βιβλιοθήκες, τα κέντρα πολιτισμού, τα γράμματα και τις τέχνες, υψώνει φράγματα ενάντια στη βαρβαρότητα, ενάντια στη μη γνώση.

Πώς θα γίνεται η πρόσβαση στη νέα Εθνική Λυρική Σκηνή και τη νέα Εθνική Βιβλιοθήκη;

Με δύο τρόπους. Ο ένας είναι από το πάρκο που σε οδηγεί κατευθείαν στο υψηλότερο σημείο του Κέντρου, το αναγνωστήριο της Βιβλιοθήκης, το οποίο βρίσκεται στη στέγη της Λυρικής Σκηνής. Στην είσοδο του πάρκου η Αθήνα είναι χαμηλή, γύρω στα είκοσι μέτρα. Από εκεί ανεβαίνεις με μία ανεπαίσθητη κλίση πέντε τοις εκατό προς την κατεύθυνση της θάλασσας. Η κλίση είναι τόσο μικρή που δεν καταλαβαίνεις καν ότι πρόκειται για ανηφόρα. Κι όταν τελικά φτάσεις και κοιτάξεις προς τα πίσω, συνειδητοποιείς ότι ανέβηκες τριάντα δύο μέτρα! Εκεί ανακαλύπτεις ταυτόχρονα τη θάλασσα και την πόλη κι αυτό είναι κάτι μαγικό. Περιίπτασαι πάνω από τον κόσμο με τον θαλασσινό ορίζοντα μπροστά και πίσω σου τον Παρθενώνα. Ο άλλος τρόπος πρόσβασης είναι από την Αγορά η οποία βρίσκεται στη βάση του πάρκου και η οποία φιλοδοξώ να γίνει σημείο συνάντησης για τους Αθηναίους. Πρόκειται για μία πλατεία 30 επί 30, από την οποία μπαίνεις αριστερά στη Λυρική Σκηνή και δεξιά στη Βιβλιοθήκη, ενώ με τα ασανσέρ μπορείς να ανεβείς στο πάρκο και το αναγνωστήριο. Στο Κέντρο Πολιτισμού φτάνει, λοιπόν, κανείς μέσα από δύο στοιχεία-σύμβολα της πόλης: το πάρκο και την Αγορά, δηλαδή τη φύση και τον πολιτισμό.

Η στέγη του αναγνωστηρίου είναι ένα αλεξήλιο έκτασης ενός εκταρίου, δηλαδή δέκα ολόκληρων στρεμμάτων. Γιατί κάνατε αυτή την επιλογή;

Για πολλούς λόγους. Κατ’ αρχάς πρέπει να σας πω ότι η στέγη αυτή είναι έτσι κατασκευασμένη ώστε να συλλέγει την ηλιακή ενέργεια. Καθώς είμαι ιδιαίτερα ευαίσθητος σε περιβαλλοντικά θέματα, ήθελα το Κέντρο Πολιτισμού να καταναλώνει ελάχιστη ενέργεια. Αυτό το πετύχαμε, χρησιμοποιώντας το φυσικό αεράκι, το εν λόγω αλεξήλιο και τη γεωθερμία. Φροντίσαμε μάλιστα να φτιάξουμε το πάρκο πάνω από τα κτίρια, γιατί το φυτεμένο χώμα αποτελεί πολύ καλή μόνωση κατά της εξωτερικής υψηλής θερμοκρασίας. Γενικά, κάθε φορά που κάνουμε ένα καινούργιο κτίριο, φροντίζουμε να εφεύρουμε διάφορους τρόπους παραγωγής και εξοικονόμησης ενέργειας. Πρέπει όμως πάντα να το κάνουμε με τρόπο ποιητικό. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, αυτό εκφράζεται με την ιπτάμενη στέγη του αναγνωστηρίου που μοιάζει με χαρταετό και καπέλο ταυτόχρονα και της οποίας το σχήμα οριοθετεί έναν χώρο. Η τεράστια αυτή μηχανή ενέργειας, η οποία θα προστατεύει από τον ήλιο και ταυτόχρονα θα απορροφά τις ακτίνες του θα αποτελέσει πόλο έλξης για πανεπιστημιακούς δασκάλους και φοιτητές, αφού θα επιτρέπει τη μελέτη της ηλιακής ενέργειας. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για μένα, γιατί αποτελεί μια προβολή στο μέλλον.

Οπότε, συνοψίζοντας, τα πέντε συστατικά στοιχεία του σχεδίου είναι…

… το Πάρκο, η Αγορά, η Βιβλιοθήκη, αυτός ο χώρος μελέτης που θα απευθύνεται σε όλον τον κόσμο, η Λυρική Σκηνή, η οποία θα συνδυάζει τις τεχνολογικές ανάγκες μιας σύγχρονης όπερας με την ανάλαφρη αισθητική του ελληνικού πνεύματος, και τέλος η στέγη που θα ανεμίζει στον αττικό ουρανό συλλέγοντας την ηλιακή ενέργεια και η οποία αποτελεί το σημείο κατάληξης όλων των προηγούμενων στοιχείων. Και τι υπάρχει κάτω απ’ αυτή; Το αναγνωστήριο. Ο χώρος όπου διαβάζεις, μελετάς και συνδιαλέγεσαι με ολόκληρο τον κόσμο. Η ιδέα του διαλόγου είναι μια ιδέα που πάει πολύ μακριά, γιατί έχει σχέση με το μεγάλο όραμά μου για το μέλλον ότι τα κοινά σημεία των ανθρώπων θα υπερισχύσουν έναντι της μισαλλοδοξίας. Γιατί καθετί που επιτρέπει να συνδιαλλαγούμε μεταξύ μας και να καταλάβουμε ο ένας τον άλλον, ώστε η διαφορετικότητά μας να αποτελέσει αγαθό και όχι αντικείμενο διένεξης, είναι καλοδεχούμενο. Θέλω να πω ότι πέρα από την επιθυμία μου να κάνω μία αίθουσα για την Οπερα, για τη μουσική, για τον χορό, μια Βιβλιοθήκη κι ένα Πάρκο, υπάρχει ένα όραμα για την ανθρωπότητα, όραμα που μας κάνει κατά κάποιον τρόπο να επιστρέφουμε κάπως στην κοινή πολιτιστική μας κληρονομιά που προέρχεται από τη Μεσόγειο, αυτή την περίφημη θάλασσα-χωνευτήρι των πολιτισμών. Μιλάω για το όραμα αυτό, γιατί πιστεύω ότι το θετικό στοιχείο αυτού του σχεδίου δεν είναι μόνο η γενναιοδωρία του Ιδρύματος «Σταύρος Νιάρχος» που κάνει στη χώρα αυτό το δώρο, δεν είναι μόνο ότι σε αυτή την περίοδο κρίσης έρχονται στην πόλη άνθρωποι από άλλες χώρες για να δουλέψουν. Είναι επίσης η προοπτική για το μέλλον που δίνει στη χώρα.

Πιστεύετε λοιπόν ότι η κατάσταση θα βελτιωθεί;

Φυσικά! Κι εμείς οι Ιταλοί δεν αντιμετωπίζουμε κατά περιόδους παρόμοια προβλήματα; Το ίδιο και οι Ισπανοί και οι Πορτογάλοι. Και λοιπόν; Η Ευρώπη είναι φτιαγμένη από λαούς διαφορετικούς μεταξύ τους και θα χρειαστεί χρόνος, ίσως δύο γενιές ακόμα, για να επιτευχθεί η σύζευξη όλων αυτών των διαφορετικών μεταξύ τους στοιχείων. Είναι αλήθεια ότι εμείς, οι άνθρωποι της Νότιας Ευρώπης, είμαστε λίγο διαφορετικοί. Είμαστε ίσως λίγο περισσότερο τρελοί. Κι αυτό είναι πολύ καλό, γιατί εμείς φέρνουμε στο ευρωπαϊκό οικοδόμημα τη διάσταση της επιθυμίας. Η ζωή είναι φτιαγμένη από ανάγκη και επιθυμία και συχνά η επιθυμία είναι πιο ισχυρή από την ανάγκη, γιατί εμπεριέχει το όραμα, εμπεριέχει το μέλλον. Και θέλω το Πάρκο Πολιτισμού να είναι ένα σύμβολο για το μέλλον, ένα σύμβολο της δυνατότητας να σωθεί ο πλανήτης και να ενισχυθεί ο διάλογος ανάμεσα στους ανθρώπους. Αυτό είναι το νόημα του μαγικού μου λυχναριού, του αναγνωστηρίου που θα κάνω εκεί ψηλά, γιατί η ανάγνωση, το διάβασμα είναι επίσης κάτι μεταφορικό. Είναι η ανάγνωση των βιβλίων, είναι όμως και η ανάγνωση του κόσμου.