Δωρητές οργάνων διά νόµου;

Το νοµοσχέδιο πουκατατέθηκε στη Βουλή µε θέµα τη «δωρεά και µεταµόσχευση οργάνων»έχει σκοπό να αντιµετωπίσει ένα πολύ σοβαρό πρόβληµα: την ελάχιστη αλλάκαι σταθερά µειούµενη προσφορά οργάνων για µεταµόσχευσηστην Ελλάδα. Προφανώς τοπρόβληµα στην Ελλάδα, όπως καιπαγκοσµίως, είναι η πολύ µικρή προσφορά οργάνων. Για να αυξήσει αυτή την προσφορά, η ελληνική κυβέρνηση υιοθέτησε µιακακή ιδέα που έχει ήδη εφαρµοστεί σε αρκετές χώρες: εάν δενδηλώσουµε ρητάτοαντίθετο, θεωρούµαστε όλοι δωρητές οργάνων µετά τον θάνατό µας. Είναικακή ιδέαγιατί είναι πατερναλιστική και ταυτόχρονα αναποτελεσµατική.

Πρόκειταιγια ένανιδιότυποπατερναλισµό που ονοµάζεται καταχρηστικά «φιλελεύθερος πατερναλισµός» (τον οποίο προτείνουν οι Cass Sunstein καιRichard Thaler στο πολυσυζητηµένο βιβλίο τους « Nudgenull ). Η ιδέα είναι η εξής: πώς θα υποχρεώσουµε τα άτοµα να φερθούν µε τον τρόπο που θέλουµε χωρίς να περιορίζουµετις επιλογές τους και να απαγορεύουµε όσες δεν µας αρέσουν. Θα εκµεταλλευτούµε τη δύναµη της αδράνειας. Θα επιλέγουµε εµείς γι’ αυτά και µετά θα τους δίνουµε τη δυνατότητα να αλλάξουν την επιλογή που εµείς κάναµε για το καλό τους. Πολλά άτοµα δεν θα κάνουν τον κόπο να αλλάξουν την αυτόµατη επιλογή. Αρα θα πετύχουµε αυτόπου θέλουµε µε µικρόκόστος για την αυτονοµία του ατόµου. Δεν θα το υποχρεώσουµε να κάνει κάτι, απλά θα το σπρώξουnullε ( nudge ) προς την «ορθή» κατεύθυνση. Θα φερθούµε πατερναλιστικά αλλά µε «φιλελεύθερο» τρόπο! Οµως ο «φιλελεύθερος πατερναλισµός» αποτελεί λογικό οξύµωρο – διότι ο πατερναλισµός δεν µπορεί να είναι φιλελεύθερος. Το ελληνικό κράτος, λοιπόν, θα µας σπρώξει να γίνουµε δωρητές µε το να θεωρήσει ότι κατ’ αρχήν συναινούµε. Η αλήθεια είναι ότι µια τέτοιου είδους «εικαζόµενη συναίνεση» µπορεί να είναι καθαρόαιµα πατερναλιστική, δενπεριορίζειόµως τα δικαιώµατά µας. Απλά µας επιβάλλει έναµικρό (αςελπίσουµε)κόστος για να τα εξασκήσουµε. Αξίζει ναυποστούµεαυτό τοµικρό κόστος για το όφελος που µπορεί να έχουν τα άτοµα πουχρειάζονται τις µεταµοσχεύσεις; Πιστεύω ναι – αν υπάρχει πραγµατικά όφελος. Αλλά ακόµα κι αυτό αµφισβητείται. Σε όσεςχώρες εφαρµόζεται κάτιπαρόµοιο, η αύξησητων µεταµοσχεύσεων είναιδυστυχώς µικρή (20-30% στην καλύτερη περίπτωση). Επιπλέον, είναιβέβαιο ότι πολλοί συγγενείς καιγιατροί θα αντιδράσουν µε καχυποψία και άρνηση. Αλλωστε, όπως απέδειξε η πρόσφατηεµπειρία εφαρµογής των nudges σε κάποιες χώρες, αυτά επηρεάζουν ελάχιστα τη συµπεριφορά. Πολύ λιγότερο πάντως από τα κίνητρα, οικονοµικά και µη. Παρά το γεγονός ότι µεγάλος αριθµός οικονοµολόγων, αλλάεπίσης φιλοσόφων και νοµικών, υποστηρίζουν πλέοντην έστω ελεγχόµενη από το κράτος αγορά οργάνων ως τη µοναδική αποτελεσµατική λύση, εµείς δεν θα πάµε τόσο µακριά. Το κράτος µπορεί να επιτρέψει τις ανταλλαγές οργάνων (π.χ. µία µητέρα προσφέρει σε άγνωστό της ασθενήτο νεφρό της, που είναι ασύµβατο µεεκείνο του παιδιού της, γιανα καταλάβει αυτό καλύτερη θέση στη λίστα) ή ακόµα και ναπροσφέρει φορολογικά κίνητραστους δωρητές. Ναι, το ξέρω – πώς θα επιτρέψει ο συντηρητικός ηθικισµός µας την «εµπορευµατοποίηση»; Οµως, όταν χρη σιµοποιούνται κίνητρα,οι λίστες εξαφανίζονται ταχύτατα και µάλιστα µε πραγµατική συναίνεση και όχι εικαζόµενη.

Αλλά υπάρχει ακόµα ένα σοβαρό πρόβληµα. Αυτό είναι το πρώτο «σπρώξιµο». Πόσα ακόµα θα ακολουθήσουν; Σε πόσες άλλες περιπτώσεις το κράτος θα διεκδικήσει το δικαίωµα να επιλέγει πριν από εµάς για µας; Επιπλέον (και αυτό είναι το πλέον επικίνδυνο), επιχειρείται ναθεµελιωθεί το τεκµήριο τηςεικαζόµενης συναίνεσης σε µία νοµικά φορµαλιστική και πολιτικά αυταρχική αντίληψη πουισχυρίζεταιουσιαστικά ότι τοσώµα µας δεν ανήκει σ’ εµάς αλλά στην κοινωνία, η οποία θέτει τα όρια στη χρήσητου πριν και µετά τον θάνατο. Σύµφωνα µε την αντίληψη αυτή,το κράτος κατασκευάζει τα δικαιώµατα και µόνο αυτό µπορεί να τα διαχειρίζεται και νατα διαπλάθειόπως θεωρεί σκόπιµο. Αλλά δενχρειάζεται να έχει κανείςµια µεταφυσική εικόνα γιατα δικαιώµατα για να θεωρήσει δεδοµένο ότι το κοινωνικό συµβόλαιο περιορίζει πρωτίστως το κράτος. Ας ξαναδιαβάσουµε τα κείµενα τουJames Madison, πατέρα του αµερικανικού Συντάγµατος – ιδίως την 9η τροποποίηση: η απαρίθµηση συγκεκριµένων δικαιωµάτων στο Σύνταγµα δεν σηµαίνει ότι τα άτοµα παύουν να διατηρούν τα υπόλοιπα δικαιώµατά τους, που δεν καταγράφειτο Σύνταγµα. Ενα θεµελιώδες τέτοιο δικαίωµα είναι το δικαίωµα στην αυτοκτησία ( self-ownership ), δηλαδή το δικαίωµα πλήρους ελέγχου του σώµατός µας. Πότε ακριβώς το παραχωρήσαµε στο κράτος;

Επιχειρείται να θεµελιωθεί το τεκµήριο της εικαζόµενης συναίνεσης σε µία νοµικά φορµαλιστική και πολιτικά αυταρχική αντίληψη που ισχυρίζεται ουσιαστικά ότι το σώµα µας δεν ανήκει σ’ εµάς αλλά στην κοινωνία, η οποία θέτει τα όρια στη χρήση του πριν και µετά τον θάνατο

ο αριστείδης Χατζής είναι επίκουρος καθηγητής Φιλοσοφίας ∆ικαίου και Θεωρίας Θεσµών στο Τµήµα Μεθοδολογίας, Ιστορίας & Θεωρίας της Επιστήµης του Πανεπιστηµίου αθηνών ahatzis@phs.uoa.gr