«Οι φάκελοι της Στάζι µιλούν για ελεύθερα πνεύµατα»

«Οι φάκελοι της Στάζι είναι ένας καθρέφτης των ανεξάρτητων πνευµάτων της ανατολικογερµανικής κοινωνίας. ∆ιηγούνται την ιστορία πολλών γενναίων γυναικών και ανδρών που προκάλεσαν υποψίες στο κοµµουνιστικό καθεστώς και γι’ αυτό διώχθηκαν».

Το σχόλιο αυτό ανήκει στον Χέλγκε Χαϊντεµέγερ:τονάνθρωπο που παίζει στα δάχτυλά του τα αρχεία µε τους φακέλους της Στάζι, τηςφοβερής Υπηρεσίας Κρατικής Ασφάλειας, η οποία έλυνε κι έδενε στη Γερµανική Λαοκρατική ∆ηµοκρατία ακόµη και µετά τη λήξη του Ψυχρού Πολέµου, µέχρι το 1989.

Ανοιχτόµυαλος και υποψιασµένος, µε χαρακτηριστικά ανθρώπου της διπλανής πόρτας, απαλλαγµένος από τα συµπλέγµατα και τις δεσµεύσεις της γενιάς των «µολυβένιων χρόνων», ο δόκτωρ Χαϊντεµέγερ δηλώνει ένθερµος υποστηρικτής των «ανοιχτών αρχείων» (που τόσο µοιάζει να φοβάται ο Περισσός). Και παρουσιάζει σήµερα στα «ΝΕΑ» το γερµανικό πείραµα της διάσωσης των φακέλων του κοµµουνιστικού καθεστώτος, εξηγώντας τη σηµασία της για την αυτογνωσία και για την ιστορία του γερµανικού λαού. Αφορµή, η πρόσφατη επίσκεψή του στην Αθήνα έπειτα από πρόσκληση της Ελληνικής Αρχειακής Εταιρείας και η οµιλία του σε κοινή εκδήλωση µε τον ιστορικό Βαγγέλη Καραµανωλάκη, γραµµατέα των (ανοιχτών επίσης) Αρχείων Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας. ∆ιότι την ίδια χρονιά (1989) που η Γερµανία πήρε τη σχετική πολιτική απόφαση για τους φακέλους των υποτιθέµενων αντικοµµουνιστών, η Ελλάδα είχε προχωρήσει στην καύση των φακέλων αριστερών και φιλοαριστερών, παρά τις σοβαρές διαµαρτυρίες ιστορικών και αντιστασιακών… Η ελληνική Πολιτεία επέλεξε να προχωρήσει στην καύση των φακέλων που κρατούσε η Ασφάλεια από το ‘30, στο όνοµα της εθνικής συµφιλίωσης. Αντίθετα, η ενωµένη Γερµανία αποφάσισε όχι µόνο να διασώσει τους φακέλους της Στάζι, αλλά και να τους ανοίξει σε µια ευρεία γκάµα ενδιαφεροµένων.
Με ποιο σκεπτικό;

Οι υπερασπιστές των πολιτικών δικαιωµάτων που αγωνίστηκαν µαχητικά ενάντια στην κοµµουνιστική δικτατορία: αυτοί ήταν οι πρώτοι που αναγνώρισαν τη µεγάλη σηµασία των φακέλων της Μυστικής Αστυνοµίας. Κατάλαβαν ότι είναι σηµαντικοί τόσο σε ατοµικό επίπεδο για την αποκατάσταση πλήθους πολιτών όσο και σε γενικό επίπεδο για την κατανόηση του παρελθόντος µας και για τη συλλογική µνήµη. Ο οποιοσδήποτε διώχθηκε από το κοµµουνιστικό κράτος ή φυλακίστηκε ή έχασε τη δουλειά του, µπορεί χάρη στους φακέλους να το αποδείξει και να διεκδικήσει αποζηµίωση, σύνταξη, αποκατάσταση κ.λπ. Και ολόκληρη η κοινωνία και οι επόµενες γενιές µπορούν, µελετώντας τους, να καταλάβουν πώς λειτουργούσε το συγκεκριµένο σύστηµα και ποια είναι τα χαρακτηριστικά των ολοκληρωτικών καθεστώτων γενικότερα.

Βέβαια το 1990 υπήρξαν αρκετές φωνές που ζητούσαν να µείνουν κλειστά τα αρχεία. Ειδικά οι ∆υτικογερµανοί φοβούνταν πως τα θύµατα θα έκαναν βιαιότητες ενάντια στους διώκτες τους. ∆εν γνωρίζουµε ωστόσο ούτε µία τέτοια περίπτωση. Οι Ανατολικογερµανοί ήταν πιο ώριµοι απ’ ό,τι πίστευε η ∆ύση.

∆εν ενέχει κινδύνους η έκθεση της ιδιωτικής ζωής των πολιτών µιας χώρας σε τόσο πολλά µάτια;
Η αλήθεια είναι ότι γιατα θύµατα µπορεί να είναι βασανιστικό το να διαβάσουν τους φακέλους τους, αλλά ταυτόχρονα είναι και λυτρωτικό αφού µαθαίνουν λεπτοµέρειες που – µε κάποιο κόστος έστω – διαλύουν τις αµφιβολίες για το παρελθόν τους. Κανείς άλλος δεν έχει δικαίωµα να δει τον φάκελό τους. Οι ερευνητές, οι ιστορικοί, οι δηµοσιογράφοι, δηµόσιοι και ιδιωτικοί φορείς, µπορούν ενδεχοµένως να πάρουν ένα αντίγραφο, αλλά θα βρουν σβησµένα πολλά σηµεία του,όσα αναφέρουν ονόµατα ή λεπτοµέρειες επί του προσωπικού των θυµάτων. Ο νόµος µας είναι ένας νόµος για τα θύµατα: τα προστατεύει ενάντια στην κατάχρηση των προσωπικών δεδοµένων τους.

Ωστόσο πολλοί επιµένουν ότι η προσβασιµότητα στους ατοµικούς φακέλους εµποδίζει την κοινωνία να γιατρευτεί, εµποδίζει τη λήθη.
Εγώ πιστεύω ότι ισχύει το αντίθετο: η ανάγνωση του ατοµικού φακέλου συντελεί στο να κλείσει το ατοµικό τραύµα και δεν νοµίζω ότι υπάρχει ζήτηµα συλλογικού τραύµατος. Σκεφθείτε ότι χάρη στο άνοιγµα των φακέλων, οι παλιές ηγεσίες και οι υποστηρικτές του παλαιού καθεστώτος δεν µπορούν πια να µονοπωλούν την ερµηνεία του παρελθόντος αφού διαθέτουµε πλέον στοιχεία για να ελέγχουµε την αλήθεια των λόγων τους. Αυτό είναι πολύσηµαντικό, διότι µας επιτρέπει για πρώτη φορά µετά το τέλος του ναζισµού,να καλλιεργούµε έναν κοινωνικό διάλογο χωρίς ταµπού για το κοµµουνιστικό παρελθόν µας.

Και ο πολιτικός κόσµος της ενωµένης Γερµανίας; Με ποιον τρόπο αξιοποίησε αυτό το υλικό;

Οι πολιτικοί δεν εξασφαλίζουν ειδικές άδειες πρόσβασης στους φακέλους ώστε να τους χρησιµοποιήσουν στις πολιτικές αντιπαραθέσεις. Ωστόσο ο πρώην καγκελάριος Χέλµουτ Κολ αντιτάχθηκε στο να ανοίξουν οι φάκελοι πουτον αφορούσαν, παρότι ο νόµος µάς το επέτρεπε εφόσον επρόκειτο για ιστορικό πρόσωπο. Ο Κολ επικαλέστηκε το

Ο νόµος προστατεύει τα προσωπικά δεδοµένα των θυµάτων

Παράλληλες εµπειρίες

ο διευθυντής του Τµήµατος Ερευνας των Αρχείων της Στάζι δρ Χέλγκε Χαϊντεµέγερ και ο ιστορικός Βαγγέλης Καραµανωλάκης Γραµµατέας των Αρχείων Σύχρονης Κοινωνικής ιστορίας, µίλησαν πριν από λίγες ηµέρες στην Αθήνα για την καταστροφή και την ανασύσταση των φακέλων της Στάζι και για την παράλληλη ελληνική εµπειρία του 1989

γεγονός ότι οι πληροφορίες αυτές δεν συγκεντρώθηκαν µε νόµιµους τρόπους και άρα δεν έπρεπε να εκτεθούν στο κοινό. Τελικά συµφωνήσαµε ότι θα επιτρέπουµε την πρόσβαση µόνο αν έχει δώσει προηγουµένως ειδική άδεια.

Τι ιδιαίτερο µάθατε µέσα από τα αρχεία της Στάζι;

Με εντυπωσίασε το πόσο πολλοί ήταν οι πολίτες της ΓΛ∆ που χάραζαν τον δικό τους δρόµο κάτω από αυτές τις συνθήκες. Και δεν γονάτιζαν, αλλά διατηρούσαν την ανεξαρτησία της σκέψης τους και συχνά είχαν το θάρρος να την εκφράσουν.

Οι υπηρεσίες κρατικής ασφάλειας φακελώνουν και σήµερα πολλά µέλη της κοινωνίας, ακόµη και στις δυτικές δηµοκρατίες. Ποια είναι η διαφορά αυτών των φακέλων;

Είναι πολύ απλή: µια µυστική υπηρεσία σε µια δηµοκρατία λειτουργεί υπό τον έλεγχο άλλων δηµοκρατικών θεσµών, ενώ η Μυστική Αστυνοµία στη ΓΛ∆ είχε ευρύτερα καθήκοντα και αρµοδιότητες αστυνοµικές και δικαστικές. Επίσης ελεγχόταν µονάχα από το Κόµµα, του οποίου την εξουσία όφειλε να εδραιώνει.
Φάκελοι που φθάνουν έως την Αράχοβα

Φανταστείτε μία δίαδρομή 160 χλµ. από την Αθήνα µέχρι τηνΑράχοβα, λ.χ., στρωµένη µεφακέλους της Μυστικής Αστυνοµίας! Ανατριχιαστικό, αλλά, όπως λέειστα «ΝΕΑ» ο Χ. Χαϊντεµέγερ, αυτή είναι η εικόνα του υλικού που διασώθηκε στα Αρχεία της Στάζι. Η Υπηρεσία Κρατικής Ασφάλειας της Γερµανικής Λαοκρατικής ∆ηµοκρατίας ιδρύθηκε το 1953 ως «Ασπίδα και Ξίφος» του Κοµµουνιστικού Κόµµατος και επιδόθηκε σε όργιο παρακολουθήσεων των «εχθρών του λαού» µε στόχο να εξοντώσει τους ιδεολογικούς αντιπάλους του καθεστώτος. Σήµερα στα αρχεία της έχουν διασωθεί:

α) 111 χλµ. φάκελοι απότις παρακολουθήσεις της Μυστικής Αστυνοµίας.

β) 47 χλµ. φάκελοιπερασµένοι σε µικροφίλµ.

γ) 15.000 κοντέινερ µε σχισµένα έγγραφα προς αποκατάσταση.

δ) 1,4 εκατ. φωτογραφικά ντοκουµέντα.

ε) 2.705 φιλµ και βιντεοταινίες.

ζ) 31.000 µαγνητοταινίες.

Το πληροφοριακό υλικό προέρχεται από όλες τις περιόδους µετά τον πόλεµο αλλά η πλουσιότερη είναι η δεκαετία του ‘80. Σε ορισµένεςπεριπτώσεις οι αναφορές της Στάζι έχουν λάθη και ανακρίβειες σε αριθµητικά στοιχεία, ονόµατα, διευθύνσεις.

Το 1989,το προσωπικότης Στάζι αποτελούσαν 91.000 υπάλληλοι (άντρες κυρίως καιορισµένες γυναίκες) που εργάζονταν επίσηµα στη µυστική αστυνοµία και άλλοι 189.000 µυστικοί πράκτορες Σύµφωνα µε τις νεώτερες έρευνες εκτιµάται ότι σε ορισµένες περιοχές της ΓΛ∆ περισσότεροι από το50% των κατοίκων ήτανφακελωµένοι.

Μέχρι το τέλος του 2010, 2.749.000 ιδιώτες είχαν ζητήσει να δουν τους φακέλους τους και 2.672.000 τους είδαν, ενώ παράλληλα 24.800 ερευνητές και δηµοσιογράφοι έχουν ζητήσει µέχρι τώρα πρόσβαση στους φακέλους της Στάζι και 23.000

έχουν ήδη πάρει το ΟΚ. Για να δει κανείς τον φάκελό του πρέπει να περιµένει δύο περίπου χρόνια από τη µέρα που θα καταθέσει την αίτησή του. Ο Γκίντερ Γκρας έδωσε ήδη την άδεια και οι φάκελοί του εκδόθηκαν σε βιβλίο.
Το κορίτσι και η εξοµολόγηση

ο Χαϊντεµέγερ θυµάται µια ιστορία από τους φακέλους:

«Η Στάζι ζητούσε από ένα 16χρονο κορίτσι να κάνει µια αναφορά για την ενορία της.

Εκείνη δεν ήθελε να πει “όχι”, αλλά ούτε να δουλέψει για τη Μυστική Αστυνοµία. Απάντησε ότι θα συνεργαζόταν µαζί τους και θα το έλεγε µόνο στον πνευµατικό της, καθώς η θρησκεία της την υποχρέωνε να εξοµολογείται τα πάντα.

Η Στάζι έχασε το ενδιαφέρον της και δεν την ξαναρώτησε τίποτα. Θαυµάζω την εξυπνάδα της»
«Οι Ελληνες αποτελούσαν πολλαπλό στόχο»

Πόσο πολύ ενδιέφεραν τη Στάζι οι Ελληνες που κατοικούσαν στην Ανατολική Γερµανία ή αλλού; Είχε συζητηθεί άραγε το όνοµα του Σωκράτη Κόκκαλη, επιχειρηµατία σήµερα, του οποίου ο πατέρας υπήρξε στέλεχος του ΚΚΕ που εγκαταστάθηκε ως πολιτικός πρόσφυγας στη ΓΛ∆;

οι Ελληνες αποτελούσαν πολλαπλό στόχο για τη Στάζι.

1. υπήρχεµια προσφυγική κοινότητα ελλήνων κοµµουνιστών στην Ανατολική Γερµανία, οπότε υπάρχουν και αρκετοί φάκελοι για κάποιους από αυτούς.οι ξένοι, βλέπετε, που κατοικούσαν στη Γλ∆ ενδιέφεραν τη Στάζι επειδή µπορούσαν να διασχίζουν τα σύνορα µε τη ∆ύση και εποµένως µπορούσαν να χρησιµοποιηθούν ως πράκτορες.

2. ο ποµπός του ραδιοφωνικού σταθµού «Η Φωνή της Αλήθειας» είχε έδρα του τη λειψία και εξέπεµπε το πρόγραµµά του στηνΕλλάδα. λειτουργούσεµε τη βοήθεια του ανατολικογερµανικού κράτους, άρα παρακολουθούνταν κι αυτός.

3. Η Ελλάδα ήταν µέλος του ΝΑΤΟ, άρα ήταν σηµαντικό για τα κράτη του ανατολικού µπλοκνα ενηµερώνονται για τοτι συνέβαινε στις ελληνικές στρατιωτικές βάσεις. Εχουµε λοιπόν κάποιους φακέλους που αφορούν αυτά τα στρατηγικά σηµεία.

4. οι οικονοµικέςσχέσεις µεταξύ Ελλάδας και Ανατολικής Γερµανίας ήταν ανέκαθεν καλές. Και υπήρχαν κάποιοι έλληνες έµποροι που έφερναν στη Γλ∆ τη δυτική τεχνολογία που απαγορευόταν να πουλιέται στα κράτη του ανατολικού µπλοκ. ορισµένοι από αυτούς τους συνεργάτες δικάστηκαν στα χρόνια που ακολούθησαν την κατάρρευση του ανατολικού µπλοκ, διότι η Στάζι είχε συγκεντρώσει στα αρχεία της αρκετό υλικό για τις δουλειές τους.