ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Λαθρεπιβάτες της απείθειας

Καθώς η χώρα βυθίζεται ταχύτατα στη δίνη της πολυεπίπεδης κρίσης, η επιµονή στην ακριβολογία φαντάζει ίσως περιττή πολυτέλεια ή εθελοτυφλία. Κι όµως, τώρα είναι πουοι λέξεις βαραίνουν περισσότερο.

Μια έννοια που «ελαφραίνει επικίνδυνα» τον τελευταίο καιρό είναι η πολιτική ανυπακοή. Ο γεννήτοράς της, ο Χένρι Ντέιβιντ Θορό (δείτε το βιβλίο του «Περί πολιτικής ανυπακοής», που πρωτοκυκλοφόρησε το 1849), υποστήριζε πως ο πολίτης που δεν εκχωρεί τη συνείδησή του στον νοµοθέτη µπορεί να παραβιάζει έναν άδικο νόµο µε σκοπό να καταργηθεί. Και ο Τζον Ρολς (κορυφαίο του βιβλίο, η «Θεωρία της δικαιοσύνης», ελληνική έκδοση Πόλις, 2001) υποστήριζε πωςη πολιτική ανυπακοή εµπνέεται από τις αρχές της δικαιοσύνης οι οποίες διαπνέουν το Σύνταγµα και τους κοινωνικούς θεσµούς. Τελείται µη βίαια, δηµόσια, ανοιχτά και έπειτα από κατάλληλη προειδοποίηση.

Αυτή η ανυπακοή λοιπόν µπορεί να καταξιώσει εκείνον που µε τις πράξεις του επιβεβαιώνει και ολοκληρώνει την ιδιότητατου πολίτη. Εκείνον που δρα ωςεπώνυµο πρόσωπο και αναλαµβάνει τις ευθύνες των πράξεών του όταν – και µόνο όταν – τα νόµιµα µέσα κατά µιας ουσιώδους και σαφούς αδικίας αποδεικνύονται άχρηστα. Αυτού του είδους η ανυπακοή, έλεγε ο Μάρτιν ΛούθερΚινγκ, εκφράζει σεβασµό προς τοννόµο. Ο Κινγκ δεν επαγγελλόταν οποιαδήποτε ανυπακοή ή αντίσταση στον άδικο νόµο αλλά εκείνη που γίνεται δηµόσια, αποφεύγει τη βία και είναι έτοιµη να αποδεχθεί την ενδεχόµενη κύρωση για την παράβαση του νόµου.

Προϋπόθεση επίσης είναι ο ίδιος ο πολίτης να περιφρουρεί τη σοβαρότητα των µέσων και των σκοπών του, τηρώντας την αρχή της αναλογικότητας και την προφανή ανάγκη για αυτοπεριορισµό. Αντίθετα, η διάχυτη ανυπακοή οδηγεί στην κατάρρευση του σεβασµού προς τους νόµους και το Σύνταγµα, επιφέροντας δεινές συνέπειες για όλους. Υπάρχει άλλωστε ένα όριο στην ικανότητα της δηµόσιας σκηνής να χειρίζεται τέτοιου είδους εντάσεις. Περισσότερες απλώς «δεν χωράνε».

Οποιος λοιπόν σπάταλα ασκεί πολιτική ανυπακοή, παραγνωρίζει ότι πρόκειταιγια µια σηµειακήεξαίρεση, για µια παρέκβαση από τηγενική αρχή τήρησης του νόµου που διεκδικεί τη δικαίωσή της µε την επίκληση υπέρτερου νόµου. Η άλογη ανυπακοή καταντάει µια γκροτέσκα απείθεια η οποία επιτρέπει στη βία να καταλάβει την κεντρική σκηνή εκτοπίζοντας και τον πολίτη και το δίκαιο. Στις περιπτώσεις αυτές, η ασαφής επίκληση κάποιου ανώτερου νόµου γίνεται πάγιο µέσο πολιτικής δράσης, ενώ ταυτόχρονα διεκδικεί να αντιµετωπίζεται µε επιείκεια σαν ύστατη αντίδραση. Οι θιασώτες της φαντασιώνονται ότι είναι Ζαπατίστας στην Κερατέα καιΜαχάτµα Γκάντι στους σταθµούς των διοδίων.

Η παράδοση των κινηµάτων ανυπακοήςείναι πλούσια. Χτίστηκαν µεαρχές και κανόνες. Οσοι λοιπόν συναισθάνονταιτην πεµπτουσία του πιο «ακριβού» ίσως µέσου που διαθέτει ο ενεργός πολίτης, έχει αξία να εµµείνουν στην εξάντληση της νοητήςαλυσίδας της ανυπακοής.

Ηαλυσίδα αυτή αρχίζειµε την ψήφιση ενός άδικου νόµου.Συνεχίζεται µε την επώνυµη καιαιτιολογηµένη προαναγγελία της παραβίασής του. Ακολουθεί η συντεταγµένη παραβίαση και, στη συνέχεια έπονται οι προβλεπόµενες κυρώσεις. Ισως, στην καλύτερη περίπτωση, επισυµβεί και η αλλαγή του νόµου.

Κορυφαίος κρίκος της αλυσίδας είναι βέβαια η ακροαµατική διαδικασία στοδικαστήριο. Εκεί, η σύγκρουση της κρατικής κυριαρχίας µε την ανυπάκουη συνείδηση ανεβαίνει στο δηµόσιο βήµα και ο πολίτης καλείται να αναδείξει την ένστασή του. Επιδιώκει δηλαδή να αναγάγει την ουσία µιας άψυχης συνταγµατικής διάταξης σε ύψιστο διακύβευµα.

Η αλυσίδα αυτή καταξιώνει τόσο τον πολίτη όσο και τη δηµοκρατία. Γι’ αυτό δεν χωράνε απειλές ή πράξεις βίας, καλυµµένα πρόσωπα, αποφυγή ευθυνών. Οποιαδήποτε έκπτωση από την πορεία αυτή, έκπτωση στα µέσα ή στους σκοπούς, θυµίζει κακοµαθηµένους ζαβολιάρηδες και όχι υπεύθυνους πολίτες.

Ο Κωστής Παπαϊωάννου είναι πρόεδρος της Εθνικής Επιτροπής για τα ∆ικαιώµατα του Ανθρώπου

Η άλογη ανυπακοή καταντάει µια γκροτέσκα απείθεια που επιτρέπει στη βία να καταλάβει την κεντρική σκηνή εκτοπίζοντας τον πολίτη και το δίκαιο. Οι θιασώτες της φαντασιώνονται Ζαπατίστας στην Κερατέα και Μαχάτµα Γκάντι στους σταθµούς των διοδίων