Το σταυροδρόµι του ανθρωπισµού

Ενα πρωί στα τέλητου 1960, ο βρετανός δικηγόρος Πίτερ Μπένενσον διάβασε στην εφηµερίδα πως δύο πορτογάλοι φοιτητές καταδικάστηκαν σε επτά χρόνια φυλάκιση για µια πρόποση υπέρ της ελευθερίας. Η αγανάκτησή του µετατράπηκε αµέσως σε δηµιουργικότητα: σκέφτηκε ένα δίκτυο ενεργών πολιτών που θα βοµβάρδιζε τις κυβερνήσεις µε εκκλήσεις υπέρ κρατουµένων. Σύντοµα εγκαινίασε την «Εκκληση για Αµνηστία» µε πρωτοσέλιδο άρθρο στην εφηµερίδα «The Observer»: «Ανοίξτε την εφηµερίδα σας οποιαδήποτε ηµέρα της εβδοµάδας και θα βρείτε κάποιο δηµοσίευµα για κάποιον που φυλακίζεται, βασανίζεται ή εκτελείται επειδή η γνώµη ή η θρησκεία του δεν είναι αποδεκτές από την κυβέρνησή του… Ο αναγνώστης της εφηµερίδας έχει µια απαίσια αίσθηση αδυναµίας. Αν όµως µπορούσαν αυτά τα αισθήµατα αηδίας να ενωθούν σε κοινή δράση, θα µπορούσε να γίνει κάτι αποτελεσµατικό». Ετσι ξεκίνησε η ∆ιεθνής Αµνηστία το 1961, ως εκστρατεία για την απελευθέρωση έξι κρατουµένων συνείδησης, µεταξύ τους και του Αντώνη Αµπατιέλου (σε πείσµα της εγχώριας κοµµουνιστικής ορθοδοξίας που ποτέ δεν καλοδέχτηκε τη διεθνή οργάνωση).

Ο Μπένενσον εργάστηκε για µια οργανωµένη κοινή γνώµη µε ισχύ σε εθνικό και διεθνές επίπεδο και συνέβαλε στην εδραίωση της πεποίθησης ότι οι πολίτες του κόσµου µπορούν να κάνουν τη διαφορά. Συµβολή που πάντα θα εµφανίζεται στην καταγραφή της κοινωνικής ιστορίας εκείνης της περιόδου. Σήµερα, 50 χρόνια µετά, η ∆ιεθνής Αµνηστία αριθµεί περίπου 3 εκατ. µέλη σε 150 χώρες. Πολλά όµως έχουν αλλάξει.

Ο παρεµβατικός ανθρωπισµός που υπηρέτησε ο Μπένενσον αναπτύχθηκε στο διπολικό µεταπολεµικό τοπίο, όταν αρκούσε ως εγγύηση αµεροληψίας η ποσοτική ισορροπία εκκλήσεων προς τα δύο γεωπολιτικά µπλοκ. Αρκούσε η καταγγελία των αυταρχικών κυβερνήσεων και η επίκληση των υπερεθνικών οργανισµών ως εγγυητών της νοµιµότητας. Αρκούσε η εξ αποστάσεως δράση για µεµονωµένους κρατουµένους συνείδησης.

Τα χρόνια της αθωότητας όµως πέρασαν. Η αµεροληψία και η ανεξαρτησία αποτιµώνται διαφορετικά σε ένα παγκοσµιοποιηµένο πολυπολικό σύστηµα, όπου δοκιµάζεται και η αξιοπιστία των διεθνών οργανισµών. Το ζητούµενο πλέον είναι µια νέα πολυεπίπεδη υπερεθνική νοµιµότητα, ιδίως µετά τα αδυσώπητα διλήµµατα που έθεσαν οι ανθρωπιστικές επεµβάσεις των τελευταίων δεκαετιών κάνοντας την ανθρωπότητα πιο υποψιασµένη αλλά όχι σοφότερη. Παράλληλα, η επί µακρόν πρόταξη των ατοµικών και πολιτικών δικαιωµάτων και η αδυναµία ολιστικής προώθησης και προστασίας του συνόλου των θεµελιωδών δικαιωµάτων φαντάζει ολοένα και προβληµατικότερη, καθώς ολόκληρες κοινωνίες του Τρίτου Κόσµου (και όχι µόνο) απειλούνται µε πλήρη καταβαράθρωση.

Ο σύγχρονος ανθρωπισµός των µεγάλων διεθνών µη κυβερνητικών οργανώσεων έµαθε να συνδιαλέγεται κυρίως µε τους φορείς της πολιτικής αντιπροσώπευσης. Η µεγάλη πρόκληση πλέον είναι πώς θα αποφύγει να γίνει και ο ίδιος µέρος της πλανητικής κρίσης της αντιπροσώπευσης. Πρόκληση δύσκολη, αφού δεν καλείται πια να αντιµετωπίσει κυρίως ή µόνο τα δεινά που γεννούν αυταρχικές κυβερνήσεις. Καλείται επίσης να επουλώσει πληγές που ανοίγουν από την αδυναµία των πολιτικών εξουσιών να παρεµβαίνουν στο κοινωνικό πεδίο και από την αποικιοποίηση της πολιτικής από την οικονοµική µεγα-εξουσία.

Η ∆ιεθνής Αµνηστία δικαιούται να γιορτάζει 50 χρόνια δράσης και χιλιάδες θύµατα που έχει στηρίξει η αλληλεγγύη των µελών της, µε την επίγνωση όµως ότι το νέο τοπίο των δικαιωµάτων απαιτεί µια νέου τύπου οργάνωση. Αποκεντρωµένη εκεί όπου γίνονται οι παραβιάσεις των δικαιωµάτων. Με δυναµική ισορροπία µεταξύ του επαγγελµατισµού των στελεχών της, του πολιτικού ρόλου των ηγετών της και του ενεργού ρόλου των εθελοντών της. Με σαφή µέτωπα προς όλους τους φορείς παραβιάσεων: κράτη και αντιπολιτευόµενες οµάδες, αλλά επίσης επιχειρήσεις και διεθνείς οργανισµούς. Εντέλει, µε λόγο σύγχρονο και περιεκτικό για τα µεγάλα ζητήµατα των δικαιωµάτων του 21ου αιώνα.

Χρειάζονται σαφή µέτωπα προς όλους τους φορείς παραβιάσεων: κράτη και αντιπολιτευόµενες οµάδες, επιχειρήσεις και διεθνείς οργανισµούς

Ο Κωστής Παπαϊωάννου είναι πρόεδρος της Εθνικής Επιτροπής για τα Δικαιώµατα του Ανθρώπου www.antiphono.wordpress.com