Τι µας µαθαίνει ο Γιαπωνέζος

Οταν η Αµερική ζορίζεται, όπως συµβαίνει τώρα µε τις συζητήσεις για τις περικοπές στον προϋπολογισµό, µερικές φορές ποδοπατάµε τους λιγότερο ισχυρούς και τους πιο ευάλωτους ανάµεσά µας. Γι’ αυτό ίσως να µπορούσαµε να διδαχθούµε κάτι από την Ιαπωνία, όπου ο σεισµός, το τσουνάµι και οι διαρροές ραδιενέργειας δεν διέλυσαν την κοινωνία αλλά την ένωσαν περισσότερο παρά ποτέ. Τις µέρες αυτές στην Ιαπωνία, σύµβολα της ανιδιοτέλειας, της στωικότητας και της πειθαρχίας είναι αυτοί οι εργάτες στον πυρηνικό σταθµό της Φουκουσίµα που ανώνυµα και χωρίς να παραπονούνται διακινδυνεύουν δεχόµενοι επικίνδυνες δόσεις ραδιενέργειας καθώς πασχίζουν να προλάβουν την τήξη των πυρήνων των αντιδραστήρων που θα έθετε σε κίνδυνο τους συµπολίτες τους. Ελπίζω ότι κάποια µέρα η Ιαπωνία θα ανεγείρει ένα άγαλµα γι’ αυτούς τους εργάτες του πυρηνικού σταθµού ως σύµβολο πίστης και αφοσίωσης στο καθήκον. Εζησα πέντε χρόνια στην Ιαπωνία ως επικεφαλής του γραφείουτων «Νιου Γιορκ Τάιµς» στο Τόκιο και µερικές φορές µε θεωρούσαν εχθρικό προς τη χώρα επειδή συχνά επέκρινα την ανικανότητα και τη διπροσωπία της ιαπωνικής κυβέρνησης. Οµως η αλήθεια είναι ότι αγάπησα την ευγένεια και την ανιδιοτέλεια της Ιαπωνίας. Υπάρχει ένα είδος εθνικού κώδικα τιµής, ένα παράδειγµα του οποίου είναι ο τρόπος µε τον οποίο ακόµη και φτηνά εστιατόρια θα σου δανείσουν µια οµπρέλα αν πιάσει καταιγίδα· απλώς αναµένεται από σένα να την επιστρέψεις σε µία ή δύο ηµέρες. Αν χάσεις το πορτοφόλι σου στο Μετρό, περιµένεις ότι θα το ξαναβρείς.

Ο σεισµός έφερε στην επιφάνεια αυτή τη διχοτόµηση. Η ιαπωνική κυβέρνη ση ήταν θλιβερή. Και ο ιαπωνικός λαός ήταν υπέροχος, υποµένοντας αφόρητες δυσκολίες µε αξιοπρέπεια και χάρη. Το 1995 κάλυψα τον σεισµό στο Κόµπε που σκότωσε περισσότερους από 6.000

ανθρώπους και κοίταζα παντού για να βρω ένα παράδειγµα ανθρώπων να λεηλατούν εµπορεύµατα από κάποιο από τα πολλά καταστήµατα µε τις σπασµένες βιτρίνες. Βρήκα πράγµατι έναν νοικοκύρη που είχε χάσει δύο ποδήλατα, όµως κάνοντας ρεπορτάζ φάνηκε ότι µπορεί να τα είχαν πάρει για τις προσπάθειες διάσωσης. Τελικά συνάντησα έναν ιδιοκτήτη µίνι µάρκετ που είχε δει τρεις νεαρούς να αρπάζουν τρόφιµα από το κατάστηµά του και να φεύγουν τρέχοντας. Τον ρώτησα αν του προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι ιάπωνες συµπατριώτες του έπεσαν τόσο χαµηλά.

«Οχι, παρεξηγήσατε», µου είπε ο ιδιοκτήτης του καταστήµατος. «Αυτοί που έκαναν τη λεηλασία δεν ήταν Ιάπωνες. Ηταν ξένοι».

Σύµφωνοι, η ιαπωνική ηθική τού να υποµένεις αδιαµαρτύρητα – γκαµάν στα ιαπωνικά – µπορεί να εξηγήσει και το γιατί η χώρα συµβιβάζεται να έχει ηγέτες τρίτης κατηγορίας. Επιπλέον, ο σφιχτοδεµένος κοινωνικός ιστός µπορεί να οδηγήσει σε διακρίσεις εις βάρος των αταίριαστων. Ο κοινοτισµός της Ιαπωνίας έχει και την αρνητική πλευρά του, όµως εµείς οι ξένοι θα ήταν καλό να κάνουµε ένα ή δύο βήµατα προς αυτή την κατεύθυνση. Το χάσµα ανάµεσα στους πλούσιους και τους φτωχούς είναι µικρότερο στην Ιαπωνία και οι µεγιστάνες των ιαπωνικών εταιρειών θα αισθάνονταν αµηχανία µπροστά στους µισθούς που συνηθίζουν να παίρνουν στην Αµερική οι επικεφαλής επιχειρήσεων. Ακόµη και σε φτωχές περιοχές τα σχολεία είναι εξαιρετικά.

Με τη γυναίκα µου, στείλαµε τα παιδιά µας σε ιαπωνικά σχολεία. Στα γενέθλια του Γκρέγκορι, καλέσαµε σπίτι τους συµµαθητές του και τους µάθαµε να παίζουν µουσικές καρέκλες. Ηταν καταστροφή! Τα παιδιά, ιδιαίτερα τα κορίτσια, υπέστησαν ψυχικό τραύµα επειδή έπρεπε να παραµερίσουν άλλους για να κερδίσουν τα ίδια µια θέση. Ηταν οι πιο ευγενικές και λιγότερο ανταγωνιστικές µουσικές καρέκλες που παίχτηκαν ποτέ στην ανθρώπινη ιστορία.

Η ιαπωνική ηθική τού να υποµένεις αδιαµαρτύρητα – γκαµάν στα ιαπωνικά – µπορεί να εξηγήσει και το γιατί η χώρα συµβιβάζεται να έχει ηγέτες τρίτης κατηγορίας