Ο Ευριπίδης στην κόκκινη επανάσταση

Αντίθετα βιώματα μέσα στην ίδια οικογένεια, αλληλοσυγκρουόμενα δίκια, μια σταλινίστρια γιαγιά που έχει πάθει άνοια, η στοιχειωμένη μνήμη του Εμφυλίου: ανάμεσα στο δράμα και την ιλαροτραγωδία, ο Μισέλ Φάις ψηλαφεί αναπάντητα ερωτήματα και διλήμματα κάτω από τη σκληρή κρούστα της «αντικειμενικής αλήθειας»
Tο ελληνικό κομμουνιστικό κίνημα αποτελεί από πολλές απόψεις ένα παγκοσμίως μοναδικό φαινόμενο. Ο κορμός του και κύριος εκφραστής του, το ΚΚΕ, είναι το μόνο κομμουνιστικό κόμμα που έχει ακόμα σχετικά μεγάλη λαϊκή απήχηση σε χώρα όπου οι κομμουνιστές δεν άσκησαν ποτέ την εξουσία. Επίσης, είναι σήμερα το μόνο σταλινικό κόμμα του κόσμου, αν εξαιρέσουμε το καθεστώς της Βόρειας Κορέας. Η ελληνική κομμουνιστική αριστερά γαλουχείται ώς τις μέρες μας με τη χωρίς ταίρι ιδέα της «νικηφόρας επανάστασης που χάθηκε». Είναι η μόνη στην Ευρώπη που τονίζει περισσότερο τον εθνικοπατριωτικό παρά τον διεθνιστικό χαρακτήρα της, αλλά και η μόνη που κατηγορήθηκε και διώχτηκε άγρια για πρόθεση ακρωτηριασμού της εθνικής επικράτειας. Σε καμιά άλλη χώρα του κόσμου δεν συνεχίζεται σε τόσο φορτισμένο κλίμα η διένεξη γύρω από την πραγματική αναλογία του μείγματος ηρωισμού και αθλιότητας του ντόπιου κομμουνιστικού κινήματος, πουθενά αλλού δεν μαίνεται ο πόλεμος ανάμεσα στο μαρτυρολόγιο που υψώνει σαν λάβαρο η μια πλευρά και τη βίβλο κόκκινων εγκλημάτων που επισείει η άλλη πλευρά.

Αν η ερμηνεία αυτού του φαινόμενου είναι δύσκολο εγχείρημα για τον ιστορικό και για τον πολιτικό αναλυτή, για τον λογοτέχνη είναι μια βασανιστική πρόκληση, ένα αίνιγμα που περιλαμβάνει και τον ίδιο. Γιατί αυτός πρέπει να διαχειριστεί μια πολύπλοκη κληρονομιά μνήμης, να αναζητήσει το νόημά της ανάμεσα σε αντιφατικές αλήθειες και αλληλοσυγκρουόμενα δικά του συναισθήματα, να παραιτηθεί από επιλογές και απορρίψεις για να κυνηγήσει την ουσία των πραγμάτων στο βάραθρο ανάμεσα στην ψυχρή λογική των γεγονότων και τον τρόπο που τα βίωσαν οι άνθρωποι. Ικανότατοι συγγραφείς δεν κατάφεραν να σταθούν στο ύψος του θέματος, γιατί δεν μπόρεσαν ή δεν ενδιαφέρθηκαν να δουν τις πολλές διαστάσεις του, παρασυρμένοι είτε από ιδεολογικές προδιαθέσεις είτε από συναισθηματικές προσηλώσεις. Αν εξαιρέσουμε το Κιβώτιο του ΄Αρη Αλεξάνδρου, δεν υπάρχει στη λογοτεχνία μας κανένα έργο που να επεξεργάζεται σε βάθος την εμπειρία της ελληνικής κομμουνιστικής επανάστασης.

Στα Πορφυρά Γέλια ο Μισέλ Φάις ακολουθεί μια διαφορετική οδό προσέγγισης. Προσπαθεί να διερευνήσει την ταραγμένη απορία του ενώπιον του θέματός του. Υποβάλλει ερωτήματα μάλλον παρά απαντήσεις, βγάζει στη φόρα άπλυτα όχι για να καταγγείλει αλλά για να φέρει στο προσκήνιο αυτό που οι «πρότυπες» ιστορίες παραμερίζουν ως δευτερεύον ή κρύβουν ένοχα κάτω από το χαλί της μνήμης. Δεν επιχειρεί να συνθέσει τις αντιθέσεις, ίσα ίσα, παράγει την ενέργεια του κειμένου του από το ασυμφιλίωτό τους. Κινείται μακριά από απλουστεύσεις και σχηματοποιήσεις, χωρίς ωστόσο να παριστάνει τον αμερόληπτο, νηφάλιο κριτή. Είναι μια ειλικρινής, έντιμη και, θα έλεγα,σύγχρονη στάση για έναν πεζογράφο που ασχολείται σήμερα με αυτό το θέμα. Είναι εξάλλου μια στάση που δεν σημαίνει καθόλου άρνηση τοποθέτησης: ο Φάις μάς αφήνει να καταλάβουμε πώς απαντάει ο ίδιος στα ηθικά διλήμματα που εκθέτει, ταυτόχρονα όμως μάς υπενθυμίζει ότι δεν βρίσκεται στη θέση εκείνων που έπρεπε να τα απαντήσουν στην πράξη και στις συγκυρίες μιας άλλης, θυελλώδους εποχής.

Η διμερής δομή του βιβλίου του εγκαθιδρύει την πρώτη από μια σειρά αντιθέσεων, ανάμεσα στους πόλους των οποίων θα κινηθεί. Το πρώτο μέρος, που έχει μορφή θεατρικού μονόπρακτου, είναι μια ιλαροτραγωδία, ένα θέατρο του παραλόγου. Η σταλινίστρια γιαγιά, η «κόκκινη δασκάλα» και ηρωίδα του Κόμματος, πάσχει από άνοια και αντιδρά με κωμικές ασυναρτησίες στον βομβαρδισμό της από τον εγγονό της με πικρόχολα ή σαρκαστικά σχόλια για την παθολογία του ζαχαριαδικού ΚΚΕ. Στην πορεία εμφανίζονται από το πουθενά, σαν πεισματάρικα παιδιά ή σαν αστεία φαντάσματα, οι δυο γιοι της γιαγιάς, ο ένας φυλακισμένος ως μέλος της 17 Νοέμβρη, ο άλλος κήρυκας ουφολογικών θεωριών συνωμοσίας στη σκουπιδοτηλεόραση (από τη σταλινική μήτρα βγαίνουν λογιών λογιών εκτρώματα). Επίσης προβάλλει μέσα από τον τάφο του ο παππούς, θύμα της ζαχαριαδικής τρομοκρατίας στο στρατόπεδο του Μπούλκες, και αρχίζει να παίζει ακορντεόν, να χτυπάει τα πλήκτρα μιας γραφομηχανής, να τσουγκρίζει τα κεφάλια των γιών του, όλα αυτά χωρίς να ακούγεται τίποτα. Τραγέλαφος. Ένας ηρωικός αγώνας που γέννησε μόνο παρωδίες του. Η λερναία ύδρα της παράνοιας. Ιδεοληψίες που συγκρούονται με ιδεοληψίες. ΄Ενδοξες μνήμες που εξαλλάσσονται σε αισχρές χειρονομίες. Η τρομερή «κόκκινη δασκάλα» έχει καταντήσει μια ξεμωραμένη γριούλα, που παραμιλάει και τραγουδάει στίχους από παλιά ρώσικα ερωτικά τραγούδια. ΄Αηχη η ανάμνηση του παππού, όπως άηχο και το δράμα του. ΄Ετσι παρουσιάζεται στον εγγονό η πολιτική κληρονομιά του σογιού του, επιτομή της ιστορίας της ελληνικής αριστεράς. Η φυσιολογική αντίδρασή του: απόρριψη και αποξένωση.

Στο δεύτερο μέρος όμως οι τόνοι γίνονται απότομα δραματικοί, η μνήμη επαναδιεκδικεί τα δικαιώματά της και η σχέση του εγγονού με αυτήν αποδεικνύεται τραυματική. Το μέρος αυτό είναι μια κυκλική σκυταλοδρομία τεσσάρων διαφορετικών αφηγηματικών φωνών. ΄Εχουμε, πρώτα, τη γιαγιά, που δεν έχει πάθει ακόμα άνοια και υπερασπίζεται με νεύρο την πολιτική του Κόμματος («Επανάσταση κάναμε, δεν παίζαμε τις κουμπάρες. […] Μονολιθικοί; Και βέβαια ήμασταν μονολιθικοί. Όταν πηγαίνεις να πεθάνεις τι θα είσαι;»). ΄Επειτα τον παππού, που διηγείται την οδύσσειά του στο Μπούλκες (όπου η ζαχαριαδική ηγεσία έκλεινε και βασάνιζε ή δολοφονούσε τους «εκτός γραμμής» κομμουνιστές) και εν συνεχεία στην Ελλάδα του Εμφυλίου, όπου περιφερόταν κυνηγημένος από συντρόφους και εχθρούς, πασχίζοντας παράλληλα να ολοκληρώσει τη μετάφραση τωνΒακχώντου Ευριπίδη. Τρίτος μιλάει ένας πρώην εκτελεστής της ΟΠΛΑ, ο οποίος είχε αναλάβει να «σηκώσει» (να σκοτώσει) τον παππού. Η τέταρτη φωνή, τέλος, ανήκει στον εγγονό, που σε τελείως διαφορετικό κλίμα περιγράφει αγχώδη σεξουαλικά όνειρά του με δύο ερωμένες του, η μία κόρη Εβραίων που επέζησαν από το Μπίρκεναου, η άλλη εγγονή ΄Ελληνα της Ρωσίας, ο οποίος χάθηκε στο κολαστήριο της Κολιμά, στη Σιβηρία. Είναι αξιοσημείωτο ότι οι μαρτυρίες του παππού και του παραλίγο φονιά του κατατίθενται πολλές δεκαετίες μετά τα γεγονότα στα οποία αναφέρονται και στο φως μιας θεώρησης του παρελθόντος που γίνεται με ένα ανεπαίσθητα πικρό, αλλά ήρεμο αίσθημα ματαιότητας. Η αντίθεση των ρόλων (υποψήφιο θύμα- υποψήφιος θύτης) έχει υπερκεραστεί από την κοινότητα της μοίρας τους (και οι δύο έμελλε να γνωρίσουν τις φυλακές, τα βασανιστήρια, τις εξορίες και αργότερα τους κοινωνικούς αποκλεισμούς του εμφυλιακού κράτους). Ο πρώην οπλατζής κάνει άλλωστε την καίρια παρατήρηση «΄Ολοι ζαχαριαδικοί είμαστε. […] Και οι αντιζαχαραδικοί δύο φορές ζαχαριαδικοί είναι». Η ομοιότητα της μοίρας και της τελικής στάσης των δύο αλλοτινών αντιπάλων έρχεται σε μια καινούργια αντίθεση με τον επιθετικά απολογητικό λόγο της αμετακίνητα σταλινίστριας γιαγιάς. Και όλο αυτό το βαρύ, ηλεκτρισμένο από αντιθετικές αλήθειες φορτίο μνήμης μετασχηματίζεται, στο υποσυνείδητο του εγγονού, σε εφιάλτες με κοινό γνώρισμα έναν ενοχικό, κανιβαλικό, τελικά ευνουχιστικό ερωτισμό.

Εχω δυο-τρεις επιμέρους επιφυλάξεις για το αποτέλεσμα. Για να ξεκινήσω, δεν είμαι βέβαιος ότι η υφή του συγκεκριμένου θεατρικού μονόπρακτου που αποτελεί το πρώτο μέρος του βιβλίου μπορεί να έχει ως κείμενο την ίδια δραστικότητα όση ως παράσταση. Δεύτερον, η αιφνίδια μεταφορά της γιαγιάς, στο δεύτερο μέρος, σε μια υποθετική κομμουνιστική Ελλάδα, όπου γίνεται υμνήτρια ενός κωμικοτραγικά παρανοϊκού σταλινικού καθεστώτος, εκτρέπει το βιβλίο προς την εύκολη σάτιρα, κάτι που δεν νομίζω πως ταιριάζει στη φύση του (θέλω να πιστεύω πως ο Φάις δίνει στα «πορφυρά γέλια» το βαθύτερο νόημα ενός πονεμένου σπασμού). Τέλος, η μορφή του Ζαχαριάδη, αφανής, αλλά πανταχού παρούσα στο βιβλίο, δεν κατορθώνει να στοιχειοθετηθεί σε δραματικό πρόσωπο. Είναι απλώς ένα προϊόν της εποχής της, κάτι που και αν δεν υπήρχε, έπρεπε να επινοηθεί, όπως λέγεται κάποια στιγμή στο δεύτερο μέρος. Από την άποψη αυτή, η έμφαση που της δίνει ο Φάις ξεφεύγει από τη λογική του μυθιστορήματός του και μάλλον ακολουθεί την ίδια τη μυθολογία του ζαχαριαδισμού.

΄Οσοι περιμένουν να βρουν στα Πορφυρά Γέλια μια καινούργια ερμηνεία ή μια διαφορετική θεώρηση του ελληνικού κομμουνιστικού κινήματος θα απογοητευτούν. Η θέση του Φάις υποδηλώνεται από τις πολλές αναφορές και αποσπάσματα από τιςΒάκχες: όπως εκεί, έτσι και εδώ επρόκειτο για μια επανάσταση της ζωής, που εκφυλίστηκε σ΄ ένα κανιβαλικό όργιο. Η ιδιαιτερότητα του βιβλίου έγκειται περισσότερο, όπως είπαμε, στην αριστοτεχνική επισήμανση των βασανιστικών αντιφάσεων αυτής της επανάστασης, των πολύ διαφορετικών ανθρώπινων αληθειών που πλέχτηκαν μαζί της και της στοιχειωμένης μνήμης της στις συνειδήσεις των νεότερων ανθρώπων (όπως ο εγγονός, όπως ο ίδιος ο συγγραφέας), παρά τη φαινομενική αποστασιοποίησή τους.