Road movie α λα Ταρκόφσκι

No 7
«Η επιστροφή»
Οταν τον Σεπτέµβριο του 2003 ο πρόεδρος της κριτικής επιτροπής του φεστιβάλ Βενετίας ανακοίνωσε ότι winner του Χρυσού Λέοντα είναι κάποιος πρωτοεµφανιζόµενος µε το περίπλοκο όνοµα Ζβιάγκιντσεφ και µε µια ιστορία όπου δύο παιδιά και ένας πατέρας διασχίζουν τη Βόρεια Ρωσία, όλοι είπαν «τι µαλακίες είναι αυτές». Οταν την είδαν, την ανακήρυξαν µέσα στις καλύτερες της δεκαετίας. Εγώ τη θεωρώ µέσα στις δέκα κορυφαίες όλων των εποχών. Πειράζει;

Μέχρι τότε η πάλαι ποτέ σοβιετική κινηµατογραφική αυτοκρατορία είχε µεταβληθεί σε συντρίµµια. Μοναδική φιγούρα που περιφερόταν στα διεθνή φεστιβάλ ήταν ο ασήµαντος Πάβελ Λουνγκίν µε ταινίες που αλληθώριζαν προς τη Δύση και πουλούσαν κοµµουνιστική παρακµή και πορνεία ρωσική. Αυτά που γουστάρουν να βλέπουν οι Δυτικοί, πιστεύοντας ακράδαντα ότι ο σοβιετικός «υπαρκτός σοσιαλισµός» άρχιζε και τελείωνε µε τα γκουλάγκ και τονσταλινισµό. Βλακείες για ηµιµαθείς. Η αλήθεια διαφορετική. Πιστοποιηµένη µε εκατοντάδες κλασικούς τίτλους που έβγαζαν και βγάζουν µάτια. Στην κατανάλωση και τις ελευθερίες µικροσκοπική. Οµως από υποδοµές στην παιδεία, την κουλτούρα και τον πολιτισµό δέκα φορέςανώτερη από οποιοδήποτε άλλο καθεστώς. Anyway.

Το εικαστικό µέρος και η δραµατουργία της «Επιστροφής» µε αφοµοιωµένες επιρροές από ποίηση Αντρέι Ταρκόφσκι, δραµατικές εντάσεις κλασικού σοβιετικού κινηµατογράφου και από το στυλ του αµερικανικού road movie στις πιο καλές του στιγµές. Μαζί µε όλα αυτά το µυστήριο, το σασπένς και το θρίλερ. Εκρηκτικό µείγµα. Απλησίαστο στην εποχή µας. Ετη φωτός µακράν όλων των σηµερινών και πασίγνωστων σκηνοθετών. Οι Ρώσοι _ σε αντίθεση µε τους Γάλλους της θεωρίας _ µαθαίνουν να αφηγούνται µε ρεαλισµό και την ίδια στιγµή να απογειώνουν το πλάνο µεποίηση λυρική. Πρωταθλητές σ’ αυτή τη διαλεκτική. Ετσιταυτόχρονα οδηγούν καιξεσηκώνουν τη συγκίνηση του θεατή. Κι έτσι «σκοτώνουν» κάθε ίχνος µελούρας και συναισθηµατικής φτήνιας. Αυτή η αρετή,µοναδική στην παγκόσµια κινηµατογραφία, διασχίζει κάθε δευτερόλεπτο της σκηνοθεσίας. Κοντά σε αυτή την αισθητική µια ιστορία οικογενειακή. Εξωτερικά ένας πατέρας µε τα δυο του αγόρια. Από «πίσω» µια αλληγορία που πιάνει όλο σχεδόν το πρόβληµα της µετακοµµουνιστικής κοινωνίας. Χωρίς να ακουστεί το παραµικρό κιχ, χωρίς ίχνος πολιτικής και ιδεολογικής διδασκαλίας. Τίποτα. Ολα υπονοούνται. Ολα αόρατα περιφέρονται. Ολα από κάτω ανιχνεύονται.

Παράδειγµα; Η πρώτη σκηνή.

Οταν τα δύο αγόρια πέφτουν µε βουτιά και «καρφώνονται» στον βυθό ενός ποταµού (παρεµπιπτόντως το τραγικό της ιστορίας ήταν ο πνιγµός του16χρονου Βλαντίµιρ Γκάριν, ο µεγαλύτερος εκ τωνδύο παιδιών, µετά όµως ταγυρίσµατα της ταινίας). Η κίνηση από τα πάνω προς τα κάτω. Από το επιφαινόµενο στην ουσία. Απ’ αυτό που φαίνεται προς αυτό που «είναι». Παράδειγµα; Η απροσδόκητη εµφάνιση ενός άντρα. Γιατί τα παιδιά µεγαλώσανε χωρίς πατέρα. Γιατί δεν ξέρουµε αν αυτός ο άντρας είναι ο φυσικός τους πατέρας. Γιατί επίσηςδεν ξέρουµε από πού κρατάει η σκούφια του. Παράδειγµα; Η πορεία των τριών _ πατέρα και αγοριών _ προς το άγνωστο. Προςµια «επίπεδη» διαδροµή που κόβει εγκάρσια την επαρχία. Μια διαδροµή που στο τέλος θακαταλήξει σε µια αποκάλυψη, σε ένα µυστικό, όπως ακριβώς η βουτιά στον βυθό του ποταµού. Ολα από πάνω προς τα κάτω και ταυτόχρονα από το ένα σηµείο στο άλλο. Ετσι σ’ αυτή τη διπλή κίνηση δηµιουργείται το σχήµα του Σταυρού. Οχι ως θρησκευτικό σύµβολο αλλά ως υπαρξιακό µαρτύριο. Γιατί _ ταυτόχρονα κι αυτό _ τα παιδιά µέσα απ’ αυτή την πορεία θαενηλικιωθούν.

Γιατί έτσι θα δοκιµαστούν. Γιατί έτσι οι σχέσεις θα ολοκληρωθούν. Και γιατί έτσι, πάνω στην κορυφή του δικού τους Γολγοθά ως πλήρη όντα θα αναστηθούν. Τέλεια. Αν τώρα υπολογίσουµε ότι αυτό το αριστούργηµα αποτελείται από τρία όλα και όλα πρωταγωνιστικά πρόσωπα, από ένα σαράβαλο, από µερικές ατάκες και από πέντε έξι δεύτερους που εµφανίζονται για ελάχιστα λεπτά, τότε όπως έλεγαν και οι αρχαίοι πρόγονοι ουκ εν τω πολλώ το ευ.

Εντελώς άγνωστος ο Αντρέι Ζβιάγκιντσεφ. Του 1964 από το µακρινό Νοβισιµπρίσκ. Σαν να λέµε Καλαµάτα. Ας πούµε. Εκεί σπουδάζει σε µια εξαιρετική Σχολή Υποκριτικής. Επί κοµµουνιστικής εξουσίας. Κοίτα να δεις! Στην αρχή βγάζει το ψωµί του παίζοντας σε επαρχιακούς θιάσους. Με την κατάρρευση του καθεστώτος καταρρέει το σύµπαν. Ο Αντρέι, κοντά στα τριάντα, για να βρει την τύχη του καταλήγει στη Μόσχα. Η ελευθερία τον φέρνει σε αδιέξοδο «Δεν είχα µία.

Για να επιζήσω ήµουν αποφασισµένος να κάνω τα πάντα». Κάποια στιγµή καταφέρνει να βγάλει µερικά φραγκοδίφραγκα παριστάνοντας τον κοµπάρσο σε δεκάδες τηλεοπτικές ανοησίες. Ωσπου, για καλή του τύχη, εκεί γύρω στα τέλη της δεκαετίας του ‘90, ένας φίλος του, παραγωγός τηλεοπτικών σκουπιδιών, τον προσλαµβάνει ως σκηνοθέτη µιας σαπουνόπερας. Ο Αντρέι τα πάει µια χαρά κι έτσι καταφέρνει να εξασφαλίσει ένα µικρό ποσό προκειµένου να γυρίσει την « Επιστροφή», την πρώτη του ταινία. Οταν επέστρεψε µε το Χρυσό Λιοντάρι Βενετίας, ο κοµπάρσος τηλεοπτικών σειρών και σκηνοθέτης σαπουνόπερων έγινε δεκτός µε τιµές εθνικού ήρωα. Γι’ αυτό,ποτέ δεν ξέρεις. Σήµερα το τίποτα.

Αύριο τα πάντα!
Η ταυτότητα

null Πρωτότυπος τίτλος:

Vozvrashcheniye null Eτος: 2003 null Είδος: Road movie null Σκηνοθεσία: Αντρέι Ζβιάγκιντσεφ null Σενάριο: Βλαντίµιρ Μοϊσέινκο, Αλεξάντρ Νοβιτότσκι null Cast: Βλαντίµιρ Γκάριν, Ιβάν Ντοµπροβράνοφ, Κονσταντίν Λαβρένκο, Νατάλια Βντόβινα null Μουσική: Αντρέι Ντερκάτσιοφ null Φωτογραφία: Μιχαήλ Κρίχµαν null Διάρκεια: 105’ null Χώρα: Ρωσία