Από αλλού η ταπείνωση

Στην τελευταία ταινία του Γούντι Αλεν, «Θα συναντήσεις έναν ψηλό, μελαχρινό άνδρα», ο γεροντοέρωτας ενός από τους πρωταγωνιστές με μια πολύ νεότερη και πολύ διαφορετική από αυτόν γυναίκα αντιμετωπίζεται με συμπάθεια και ειρωνεία σε σωστές αναλογίες. Πολύ διαφορετικά προσεγγίζει αυτό το θέμα ο Φίλιπ Ροθ.

Ο Φίλιπ Ροθ είναι σπουδαίος συγγραφέας. Είναι ο μεγαλύτερος εν ζωή Αμερικανός συγγραφέας. Στα πολλά σημαντικά βιβλία του υπάρχει κάτι από τη θέρμη ενός παλιού ιδεαλισμού, που οι αλλεπάλληλες διαψεύσεις τον έχουν τσακίσει, αλλά δεν έχουν καταφέρει να τον εξαλλάξουν σε κυνισμό. Η αμφίρροπη σχέση του με την εβραϊκότητά του, κράμα απάρνησης και νοσταλγίας, κάνει το αίσθημα αποξένωσης που διατρέχει το έργο του όχι μόνον ιδιαίτερα πειστικό αλλά και, περιέργως, παρηγορητικά οικείο για τον σύγχρονο αναγνώστη. Ο αυτοσαρκασμός του (χαρακτηριστικά εβραϊκός) έχει προσμείξεις αυτολύπησης (εξίσου χαρακτηριστικά εβραϊκής), που τον απαλύνουν και τον τρυφερεύουν, ενώ την ίδια στιγμή εμποδίζονται από αυτόν να παρασύρουν το κείμενο σ΄ έναν κακόφωνο θρηνητισμό.

Υπάρχει ωστόσο απ΄ αρχής μέχρι τέλους στην πεζογραφία του Φίλιπ Ροθ ένα στοιχείο που στη δημιουργικότερη φάση του συγγραφέα φαινόταν σύμμαχός του, αλλά μακροπρόθεσμα έμελλε ν΄ αποδειχτεί φθοροποιό. Το στοιχείο αυτό είναι η έντονη, οσοδήποτε συγκαλυμμένη με λογοτεχνικά τρικ αυτοαναφορικότητα, με την έννοια εδώ της αναφοράς στον εαυτό μέσω μιας σειράς από λίγο-πολύ διάφανα προσωπεία. ΄Οσο η συγγραφική όραση του Ροθ διατηρούσε την οξύτητά της οι αυτοαναφορικές εμπνεύσεις του υπερέβαιναν κατά πολύ τα όρια του ιδιωτικού. Όταν όμως επήλθε η κούραση της ηλικίας και στένεψε ο ορίζοντας του βλέμματος, η αυτοαναφορικότητα εκδηλώθηκε ως εχθρός της εσωτερικότητας και της εμβάθυνσης, που θα μπορούσαν ν΄ αντισταθμίσουν τη φυσιολογική εξασθένηση της ζωικής ορμής, και άρχισε να παράγει τη μία μετά την άλλη παραλλαγή του ίδιου μοτίβου: ενός πανικόβλητου ναρκισσισμού. Εδώ και δέκα χρόνια ο Ροθ ασχολείται εμμονικά με τα γηρατειά, την αρρώστια και τον θάνατο. Ούτε παράξενο ούτε κατακριτέο είναι αυτό για έναν άνθρωπο της ηλικίας του. Μας ενδιαφέρει όμως ο τρόπος προσέγγισης αυτού του τόσο κοινού και τόσο ανθρώπινου θέματος. Και, προκειμένου για έναν συγγραφέα του αναστήματος του Ροθ, τα αποτελέσματα είναι απογοητευτικά. Το 2001, στο Ζώο που ξεψυχά, ξόρκισε τους φόβους του με το να προβάλει τη φθορά και τελικά τον θάνατο όχι στο alter ego του, έναν καθηγητή λογοτεχνίας που κοντεύει τα εβδομήντα παραμένοντας ωστόσο ακμαιότατος ερωτικά, αλλά στη νεαρή ερωμένη και φοιτήτριά του (χαρακτηριστική η αιτία θανάτου της κοπέλας: καρκίνος του μαστού, του πιο διεγερτικού για τον καθηγητή και τον ίδιο τον Ροθ τμήματος του γυναικείου σώματος). Το 2006, στο Καθένας, παράτησε τα ξόρκια και περιέγραψε εξαντλητικά και καταθλιπτικά, αλλά μάλλον επιδερμικά, την κατάρρευση ενός ανθρώπου που γερνάει, του «καθένα» (λες και βιώνουν όλοι τα γεράματα με τον ίδιο ακριβώς τρόπο). Και πέρσι, με την Ταπείνωση, κατέβηκε άλλο ένα σκαλοπάτι στη σκάλα της λογοτεχνικής ταπείνωσής του με μια ιστορία απελπιστικά ανούσια, όχι λόγω του θέματος αλλά της διαχείρισής του, μια ιστορία επιπλέον με αταίριαστα, κραυγαλέα μελοδραματική κατάληξη.

Περί τίνος πρόκειται στην Ταπείνωση; ΄Ενας διάσημος ηθοποιός του θεάτρου, ο οποίος έχει περάσει τα εξήντα, αισθάνεται πως έχει χάσει το ταλέντο του. Αποσύρεται από τη σκηνή, αποσύρεται από τις κοινωνικές συναναστροφές, χάνει την εξουθενωμένη από τις κρίσεις του γυναίκα του και πηγαίνει να ζήσει μόνος σ΄ ένα ερημικό μέρος, βυθισμένος στην κατάθλιψη. Κάποια στιγμή τον επισκέπτεται μια παλιά γνώριμή του, κόρη φίλων και συναδέλφων του, η οποία του αποκαλύπτει ότι είναι λεσβία και την καταδιώκει η εγκαταλειμμένη πρώην σύντροφός της. Παρά ταύτα αρχίζει μια παθιασμένη ερωτική σχέση ανάμεσα στον γηραιό ηθοποιό και την κατά τουλάχιστον είκοσι χρόνια νεότερή του γυναίκα. Εκείνος ξαναβρίσκει (εννοείται) την όρεξή του για ζωή, επιδίδεται με ζήλο στη μεταμόρφωση της ερωμένης του προς το θηλυκότερο και ονειρεύεται ένα ευτυχισμένο μέλλον στο πλευρό της. Ενώ όμως κάνει και σχέδια ν΄ αποκτήσουν παιδί, εκείνη τον παρατάει, έχοντας αποφασίσει να επιστρέψει στη λεσβιακή ταυτότητά της…

Δεν υπάρχει τίποτα περισσότερο σ΄ αυτή τη νουβέλα, τίποτα πιο αξιοπρόσεκτο, εκτός ίσως από δύο πράγματα: τη γνωστή αφηγηματική δεξιοτεχνία του Ροθ, που προκαλεί όμως μάλλον θλίψη εδώ, καθώς υπηρετεί μια ρηχότατη σύλληψη, και την απόλυτη δυσαρμονία ανάμεσα, αφ΄ ενός, στο αντιδραματικό ύφος του συγγραφέα και τις σεξουαλικές υπερβολές των χαρακτήρων του (π.χ. ο ηθοποιός σκηνοθετεί, εντελώς ξεκάρφωτα, ένα σαδομαζοχιστικό τρίγωνο, με τον ίδιο, την ερωμένη του και μια άγνωστη γυναίκα σ΄ εναλλασσόμενους ρόλους), και αφ΄ ετέρου το πιστό στα στερεότυπα των παλιών ρομαντικών ιστοριών τέλος, με την αυτοκτονία του απελπισμένου εραστή. Θα ήταν πολύ πειστικότερο αν ο ήρωας αποτύχαινε ακόμα και ν΄ αυτοκτονήσει. Αλλά πώς να συμβεί κάτι τέτοιο, όταν δεν υπάρχει σ΄ αυτή την αφήγηση ίχνος κριτικής απόστασης, ίχνος ειρωνείας, όπως, από την άλλη, δεν υπάρχει ίχνος ψυχικού βάθους ή διελκυστίνδας αισθημάτων, που θα μας έκανε να συμπαθήσουμε τον ξεπεσμένο ηθοποιό και ξεμωραμένο εραστή.

Το ζήτημα που θέτει η «γεροντολογία» του όψιμου Ροθ είναι κάτι που βρίσκεται πέρα από το περιεχόμενο αυτών των βιβλίων. Είναι η εξευτελιστική για τη λογοτεχνία συνάντηση ανάμεσα στη δίψα του σημερινού κοινού για προσωπικές ιστορίες με μονοσήμαντα αισθήματα (αν περιέχουν και κάποιες γαργαλιστικές λεπτομέρειες, ακόμα καλύτερα) και την εγωπάθεια ενός γηράσκοντος διάσημου συγγραφέα, που επιμένει να μοστράρει τα πιο μπανάλ προσωπικά του, τυλιγμένα σε μια προσχηματική, υποτυπώδη μυθοπλασία. Ο μεγάλος λογοτέχνης κατεβαίνει να παίξει στο γήπεδο των συγγραφέων του συρμού, βέβαιος ότι θα σαρώσει χάρη στην ανώτερη τεχνική του και το βάρος του ονόματός του, αλλά στην πραγματικότητα έχει ηττηθεί εξαρχής, γιατί κοπιάρει συνταγές που εκείνοι ξέρουν να εφαρμόζουν πιο επιτήδεια.

OΦίλιπ Ροθ έχει εκφράσει επανειλημμένα την απαισιοδοξία του για το μέλλον του μυθιστορήματος, ενόψει της κουλτούρας της εικόνας και του διαδικτύου. Δεν είναι ο μόνος. Αλλά, κατά την ταπεινή μου γνώμη, το μέλλον του μυθιστορήματος δεν απειλείται τόσο από την κινηματογραφική, την τηλεοπτική ή την κομπιουτερική οθόνη όσο από την de facto υποστολή της σημαίας από μυθιστοριογράφους του διαμετρήματος του Ροθ και την παράδοσή τους σ΄ έναν στείρο εγωτισμό. Το απέραντο πεδίο της μυθιστορηματικής έμπνευσης εγκαταλείπεται έτσι σε συγγραφείς όπως ο Τζόναθαν Φράνζεν, «ο Τολστόι του 21ου αιώνα», όπως σπεύδει ήδη να τον αναγορεύσει το μάρκετινγκ μέσα από αφιερώματα σοβαρών περιοδικών, συγγραφείς με απείρως μικρότερες λογοτεχνικές ικανότητες απ΄ ό, τι ο Ροθ, αλλά με μια υγιή εξωστρέφεια, μια περιέργεια για τον κόσμο και τις παράξενες συνθέσεις της σύγχρονης ζωής.

Η μετάφραση και οι σημειώσεις της Κατερίνας Σχινά είναι μάλλον ό, τι αξίζει περισσότερο σ΄ αυτό το βιβλίο.