Ανθρωπος μεσαιωνικός και μεταμοντέρνος

Η Ομορφιά της λίστας σε κάποιους θα φανεί επιφανειακό και πρόχειρο βιβλίο, όσο κι αν είναι γραφιστικά και εκδοτικά τόσο επιμελημένο (και στα ελληνικά προσεγμένο από τους μεταφραστές Δήμητρα Δότση και Ανταίο Χρυσοστομίδη). Οσοι όμως έχουν ασχοληθεί με τον ιταλό θεωρητικό και πεζογράφο, θα συνειδητοποιήσουν ότι με αυτό το βιβλίο ο Εκο επιστρέφει (έστω, σε εκδοχή ιλουστρέ και λάιτ) σε ένα θέμα που τον απασχολεί από την αρχή της καριέρας του και ενώνει ουσιαστικά τα τόσο διαφορετικά κομμάτια του έργου του.

Από τη μια μελετητής του Μεσαίωνα, και από την άλλη αναγνώστης του μοντερνισμού, εισηγητής και θιασώτης του μεταμοντέρνου, ο Εκο ενδιαφέρθηκε εξαρχής για τις δυο αντίρροπες τάσεις που διαφαίνονται και στις δύο αυτές εποχές. Αφενός η αναζήτηση ενός Κώδικα του Κόσμου, αφετέρου η υπονόμευση αυτής της προσπάθειας μέσω της περιγραφής, του λόγου, της καταγραφής, της ανοίκειας σύνδεσης των σημείων μεταξύ τους. Ο μεσαιωνικός άνθρωπος νοσταλγεί έναν κόσμο τακτοποιημένων σημείων και συμβόλων, ενώ ο Σύγχρονος άνθρωπος ποθεί να κατοικήσει έναν κόσμο καινούργιο. Και οι δύο όμως, λέει ο Εκο, συνειδητοποιούν ότι οι κανόνες του κόσμου που θέλουν να φτιάξουν, διαρκώς διαφεύγουν. Τη συνύπαρξη αυτών των αντίθετων ροπών ο Εκο την ονομάζει, ήδη από το βιβλίο του για τον Τζόυς του 1962, «χαόσμο» (chaosmos), νεολογισμό (του Τζόυς) που ενώνει τις έννοιες χάος και κόσμος. Κλασικοί τρόποι ανάδειξης αυτού του «χαόσμου» είναι για τον Έκο η μεσαιωνική εγκυκλοπαίδεια, ή έργα της εποχής του μπαρόκ όπως το Αριστοτελικό τηλεσκόπιο (1665) του Εμανουέλε Τεζάουρο (που βασίζεται στη φαντασία της παρομοίωσης για να ανακαλύψει άγνωστες σχέσεις μεταξύ πραγμάτων). Ομοίως όμως, τον «χαόσμο» αναδεικνύουν και οι φανταστικοί κατάλογοι στα διηγήματα του Μπόρχες. Είναι αυτή η τάση που δημιουργεί ό,τι στο καινούργιο του βιβλίο ονομάζεται, λίγο πιο λαϊκά, «ο ίλιγγος της λίστας».

Με τον Μπόρχες «η ποιητική της λίστας φτάνει στο ανώτατο αιρετικό σημείο της και αναθεματίζει κάθε προδιατεταγμένη λογική τάξη» λέει στο τέλος ο Εκο, που με ειρωνεία θυμίζει επίσης ότι και το δικό του βιβλίο είναι ένα βιβλίο που καταγράφει την Ιστορία του Καταλόγου, δεν παύει όμως και το ίδιο να είναι ένας κατάλογος. Αρα (κλείσιμο ματιού, αναγνώστη!), όποιος θέλει να βρει τάξη και ολοκληρωμένη καταγραφή, σίγουρα δεν θα πρέπει να τα αναζητήσει εντός του.