Ακτιβιστές, παραµυθάδες, αλλά όχι διανοούµενοι

«Οι στίχοι δεν ανατρέπουν καθεστώτα / µα σίγουρα ζούνε πιο πολύ / απ’ όλες τις καθεστωτικές αφίσες» έγραφε το 1982 ο Τίτος Πατρίκιος. Και είναι δεδοµένο ότι η λογοτεχνία πάντα επηρέαζε τα µυαλά και τις ζωές των ανθρώπων. Το ζητούµενο λοιπόν είναι αν έχει αλλάξει κάτι σήµερα από το γεγονός ότι οι ιδεολογίες βρίσκονται υπό αµφισβήτηση…

Η λογοτεχνία διατηρεί ή όχι τη δύναµή της να παρεµβαίνει στα πράγµατα, ειδικά σε περίοδο κρίσης; _ είναι το ερώτηµα. Και οι διαφωνίες των συγγραφέων της Ευρώπης, της Λατινικής Αµερικής και της πρώην ΕΣΣΔ, όπως προκύπτουν από την κοινή συνέντευξή τους στα «ΝΕΑ», είναι αποκαλυπτικές.

«Η λογοτεχνία», απαντά ο Πιερ Ασουλίν, «παίρνει µέρος στη µάχη των ιδεών από τότε που υπάρχει η έννοια του διανοούµενου, από τον Βολταίρο, τον Ζολά και τους άλλους, είτε υπάρχει είτε όχι ναυάγιο των ιδεολογιών. Οµως ο συγγραφέας δεν προτείνει ένα σύστηµα σκέψης. Είναι εδώ για να δείχνει το αόρατο και για να λειτουργεί κριτικά απέναντι στην κοινωνία». Για τον Οµέρο Αρίτζις ωστόσο, που προέρχεται από µια χώρα όπως το Μεξικό «όπου οι διανοούµενοι είναι δηµόσια πρόσωπα των οποίων οι απόψεις είναι περισσότερο σεβαστές από εκείνες των διασκεδαστών ή των πολιτικών», η λογοτεχνία είναι άρρηκτα συνδεδεµένη µε την πράξη.

«Δεν αµφέβαλλα ποτέ», λέει στα «ΝΕΑ», «ότι οι συγγραφείς οφείλουν να τοποθετούνται απέναντι στα µεγάλα θέµατα που επηρεάζουν τη χώρα µου, να υπερασπίζονται τα ανθρώπινα δικαιώµατα και την κοινωνική δικαιοσύνη, να µάχονται τη διαφθορά και να προστατεύουν το περιβάλλον. Ωστόσο αυτό δεν χρειάζεται να γίνεται αναγκαστικά µέσα από τη λογοτεχνία τους. Γίνεται και µέσα από τη δράση τους». «Ο συγγραφέας», προσθέτει η Ζυράννα Ζατέλη, «οφείλει να ανήκει στους ανήσυχους, ακόµη ακόµη και σε εκείνους τους ανέλπιδους που εντούτοις διαπνέονται από µια – όπως το λέει ο Αξελός – προσµονή και διαθεσιµότητα. Ο κόσµος είναι αλλιώτικος ύστερα από ένα καλό βιβλίο».

Η εµπειρία των κοµµουνιστικών καθεστώτων φωτίζει µια διαφορετική πτυχή του θέµατος. «Δυστυχώς», λέει από την πλευρά της η Βέρα Πάβλοβα, «η ιστορία της Ρωσίας τα τελευταία εκατό χρόνια ήταν τέτοια που οι λέξεις “πολιτικός” και “ψεύτης” κατέληξαν συνώνυµες. Το να ανοίγεις λοιπόν συζήτηση µε τις αρχές ισοδυναµεί µε το να χάνεις την αγνότητά σου και να αµαυρώνεις την υπόληψή σου. Και οι απλές απόπειρες ενός ποιητή να συζητήσει διάφορα προβλήµατα µε ανθρώπους της εξουσίας, τον έβαζαν σε µια διφορούµενη θέση, µετατρέποντάς τον σε πιόνι στο παιχνίδι κάποιου άλλου. Ο ποιητής Γαβριήλ Ντερσχάβιν που έζησε πριν από εκατό χρόνια υποστήριζε ότι “µε ανάλαφρα χαµόγελα έλεγε αλήθειες στους τσάρους”. Σήµερα όµως κανένας συνειδητός ρώσος ποιητής δεν θα περηφανευόταν για κάτι τέτοιο».

«Νοµίζω», λέει και ο τουρκοκύπριος Μεχµέτ Γιασίν, «πως η λογοτεχνία θα έπρεπε να αναδείξει τη σχέση της µε τη φιλοσοφία και µε έναν γόνιµο τρόπο σκέψης, και όχι να προσπαθεί να καλύψει το όποιο κενό των πολιτικών ιδεολογιών».

Πραγµατιστής, ο Περουβιανός Σαντιάγο Ρονκαλιόλο, ο οποίος χρόνια τώρα κατοικεί κυρίως στη Βαρκελώνη, καταλήγει: «Εγώ ξέρω ότι στα βιβλία µου παρουσιάζω κοινωνίες: έχω γράψει για την τροµοκρατία στο Περού, για τη Μαφία στην Καραϊβική, για το εµπόριο του σεξ στο Τόκιο. Αλλά δεν δίνω µαθήµατα.

Θέλω οι αναγνώστες µου να σκέφτονται αλλά δεν θέλω να τους λέω τι να σκέφτονται. Οταν ένας λογοτέχνης το κάνει αυτό, γίνεται µανιχαϊστικός και το χειρότερο, βαρετός».

«Ο ρόλος του συγγραφέα στην κοινωνία δεν θα έπρεπε να είναι συνδεδεµένος µε τη µία ή την άλλη – αναγκαστικά περαστική – κρίση», λέει στα «ΝΕΑ» ο Γάλλος συγγραφέας Πιέρ Ασουλίν

Επτά συγγραφείς απαντούν για τον… ρόλο τους

 Ποιος θεωρείτε ότι είναι ο ρόλος σας ως συγγραφέα σ’ αυτήν την εποχή της οικονοµικής – αλλά και κοινωνικής, πολιτισµικής, υπαρξιακής – κρίσης;

Οµέρο Αρίτζις, (Μεξικό):
«Μια µέρα, τον Φεβρουάριο του 1985, όταν η Πόλη του Μεξικού ήταν τυλιγµένη σε κάπνα, ένας φίλος έγραψε σε µια εφηµερίδα για να διαµαρτυρηθεί. Σκέφτηκα πως αν πολλοί από µας βγαίναµε δηµόσια, είχαµε µια πιθανότητα να ακουστούµε. Εγραψα λοιπόν µια δήλωση, φίλοι έπιασαν τα τηλέφωνα και την 1η Μαρτίου του 1985 δηµοσιεύεται στον Τύπο µια καταγγελία για τη θανατηφόρα ατµοσφαιρική ρύπανση που την υπέγραφαν 100 εξέχοντες συγγραφείς και καλλιτέχνες.

Η «Οµάδα των Εκατό» είχε γεννηθεί. Στη διάρκεια των 25 χρόνων που ακολούθησαν, υποχρεώσαµε την κυβέρνηση να δηµοσιεύει καθηµερινά τις τιµές της ρύπανσης στην Κοιλάδα του Μεξικού και να αφαιρέσει τον µόλυβδο από τη βενζίνη, σταµατήσαµε το µακελειό της θαλάσσιας χελώνας (100.000 τον χρόνο), πείσαµε την κυβέρνηση να κηρύξει προστατευόµενα τα δάση του Κεντρικού Μεξικού όπου µεταναστεύουν κάθε χειµώνα εκατοµµύρια πεταλούδες. Και εξαναγκάσαµε τη Μitsubishi και τη µεξικανική κυβέρνηση να µαταιώσουν το πρόγραµµα για τη δηµιουργία των µεγαλύτερων στον κόσµο ηλιακών αλυκών στην Μπάχα Καλιφόρνια, εκεί στις όχθες της λίµνης Σαν Ιγνάσιο όπου καταφεύγουν για να γεννήσουν οι γκρίζες φάλαινες… Εκανα πολλούς εχθρούς επειδή υπερασπιζόµουν τα δελφίνια απέναντι στους ψαράδες του τόνου ή επειδή εµπόδισα τη διανοµή γάλατος σε σκόνη που ήταν δηλητηριασµένο από τη ραδιενέργεια µετά το Τσερνόµπιλ και για έναν ολόκληρο χρόνο είχαµε σωµατοφύλακες να µας προστατεύουν µε την οικογένειά µου…».

Πιέρ Ασουλίν, (Γαλλία):
«Ο ρόλος του συγγραφέα στην κοινωνία δεν θα έπρεπε να είναι συνδεδεµένος µε τη µία ή την άλλη – αναγκαστικά περαστική – κρίση.

Πόσω µάλλον που οι κοινωνίες βρίσκονται διαρκώς σε κρίση µε τον έναν ή τον άλλον τρόπο… Πρέπει να οικτίρει κανείς τους συγγραφείς που θα έσπευδαν να προσαρµοστούν στις συνθήκες της επικαιρότητας. Ενας συγγραφέας παίρνει θέση απέναντι στο απόλυτο της λογοτεχνίας και παρεµβαίνει ή όχι στα πράγµατα σύµφωνα µε την ιδέα που έχει για τη θέση του, την ισχύ του, την επιρροή του, τη συνείδησή του, τις ευθύνες του και κυρίως σύµφωνα µε την τέχνη του, εφόσον ένας συγγραφέας είναι πρώτα πρώτα καλλιτέχνης».

Σαντιάγο Ρονκαλιόλο, (Περού):
«Ο,τι γράφεις µιλάει για τους φόβους σου, τις αυταπάτες σου, ακόµα και για τις διαστροφές σου. Αλλά δεν τα πολυσκέφτοµαι αυτά. Δεν θέλω να γίνω κανένας γκουρού. Θέλω µόνο να διηγούµαι καλές ιστορίες».

Βέρα Πάβλοβα, (Ρωσία):
«Εχω παρατηρήσει µάλιστα ότι όσο περισσότερο προσωπικές είναι οι ποιητικές θέσεις µου τόσο µεγαλύτερη ανταπόκριση βρίσκουν. Αυτός ο εγωκεντρισµός µου αποδεικνύεται κοινωνικά χρήσιµος αφού τα ποιήµατά µου βοηθούν τελικά τους ανθρώπους να αντιµετωπίζουν τις δικές τους κρίσεις».

Μεχµέτ Γιασίν, (Κύπρος):
«Δεν µου αρέσει να θεωρώ τον εαυτό µου ως συγγραφέα κάτι ιδιαίτερο, όπως στα χρόνια του Διαφωτισµού που οι συγγραφείς θεωρούσαν ότι κυβερνούν την κοινωνία. Γράφω ό,τι ονειρεύοµαι και δεν περιµένω οι άλλοι να ονειρεύονται τα όνειρά µου ούτε καν να τα µοιράζονται».

Νίκη Μαραγκού, (Κύπρος):
«Πώς θα µπορούσαµε να παίξουµε µεγάλο ρόλο µε την παντοδυναµία της σαχλαµάρας που κυκλοφορεί! Δεν έχει σηµασία όµως· το γράψιµο είναι µια ανάγκη, µια χαρά πολύ µεγάλη, και για αυτούς που µπορούν να γράψουν και για αυτούς που µπορούν να διαβάζουν. Ο συγγραφέας βγάζει αυτό που έχει µέσα του και αν είναι αληθινό, εκφράζει κάτι σηµαντικό».

Ζυράννα Ζατέλη, (Ελλάδα):
«Αισθάνοµαι ότι σε οποιαδήποτε εποχή και αν ζούσα, η πρωταρχική ανάγκη µου ως συγγραφέα θα ήταν πάντα να πλησιάσω και να αφουγκραστώ τη «βουή» πίσω από τα πράγµατα, τα βαθύτερα ρεύµατα της ύπαρξής µας. Σήµερα, περισσότερο από ποτέ το ανθρώπινο είδος πλήττεται από την ίδια την απληστία και την αλαζονεία του. Θα ρισκάρω να πω, ευλογηµένο αυτό το ταρακούνηµα της κρίσης. Κανένας ανήσυχος άνθρωπος δεν πιάστηκε στον ύπνο και στο κάτω κάτω ό,τι σπουδαίο γεννήθηκε στην ιστορία της ανθρωπότητας δεν ήταν αποτέλεσµα ευµάρειας αλλά αναζήτησης και στοχασµού πάνω στην ανθρώπινη συνθήκη.

Η κρίση, µε άλλα λόγια, έχει δυναµική αρκεί να τη γραδάρουµε σωστά και έγκαιρα».

Οργή για την καταστροφή του περιβάλλοντος

Τι είναι αυτό που εξοργίζει τους συγγραφείς ή τους απελπίζει περισσότερο στον σηµερινό κόσµο; Οι απαντήσεις όλες διαφορετικές. Ωστόσο δεν µπορεί να µην παρατηρήσει κανείς ότι οι πολιτικές ευαισθησίες αρκετών ανθρώπων των γραµµάτων παραµερίζονται από τις αυξανόµενες οικολογικές ευαισθησίες τους. «Μια είδηση που άκουσα προσφάτως από το ραδιόφωνο και µε πάγωσε» απαντά η Ζατέλη «είναι η δήλωση του ιάπωνα πρωθυπουργού ότι δεν πρόκειται η χώρα του να σταµατήσει το κυνήγι της φάλαινας διότι, λέει, αποτελεί κοµµάτι της πολιτιστικής τους παράδοσης.

Να εξοντωθεί λοιπόν η ιερή φάλαινα από τον πλανήτη, αρκεί το αιµοβόρικο κοµµάτι µιας πολιτιστικής παράδοσης να συνεχίσει αµετανόητα να στάζει αίµα. Υστερα από κάτι τέτοια, δεν ξέρω στ’ αλήθεια τι να ευχηθώ: να ξαναβρεί ο άνθρωπος την άκρη σ’ αυτό το µπάχαλο που δηµιούργησε απ’ το πολύ µυαλό του ή µήπως να αφήσουµε να κελαρύσει πάλι εκείνο το πρώτο πρώτο ρυάκι της γης;».

«Η οικολογία όπως και η ποίηση θα έπρεπε να καλλιεργείται απ’ όλους» προσθέτει ο Αρίτζις που έχει από χρόνια αναλάβει ακτιβιστική δράση. «Με εξοργίζει αφάνταστα η καταστροφή της φύσης, διότι η φύση µπορεί να επιβιώσει χωρίς τον άνθρωπο αλλά το αντίθετο είναι αδύνατον. Πώς να πείσουµε όµως τον κόσµο να νιώσει τις απώλειες της φύσης σαν δικές του;» Η οποιαδήποτε κοινωνική ασχήµια «µπορεί να διορθωθεί µε τον χρόνο αλλά ο πλανήτης µας υφίσταται ανεπανόρθωτες καταστροφές», συµφωνεί η Πάβλοβα. Και ο Γιασίν υπερθεµατίζει: «Ο Ηomo sapiens είναι ένα πολύ καταστροφικό ον».

Απ’ την πλευρά του ο Ασουλίν θυµώνει περισσότερο µε το γεγονός ότι «η ανθρωπότητα έχει µεταµορφωθεί σε έναν κόσµο καταναλωτών που σκοτώνονται στη δουλειά ή που είναι ικανοί να σκοτώσουν τον διπλανό τους προκειµένου να αποκτήσουν πράγµατα που, αντίθετα απ’ ό,τι προσπαθούν να τους πείσουν, δεν τα έχουν ανάγκη!». Ενώ ο Ρονκαλιόλο απελπίζεται µε τα τείχη που υψώνουν οι άνθρωποι µεταξύ τους. «Πόσα προβλήµατα θα µπορούσαν να λυθούν αν αφιερώναµε πέντε λεπτά έστω για να ακούσουµε ο ένας τον άλλον!».