Ο ιταλός Κάλβος, η πατρίδα…

Τι είναι η πατρίδα; Είναι ο τόπος όπου γεννιέσαι ή ο τόπος όπου ζεις ελεύθερος; Το ερώτημα αυτό είναι απότοκο της Γαλλικής Επανάστασης και ακολουθεί τον Ανδρέα Κάλβο σε όλη του τη διαδρομή, από το 1802 που φτάνει περίπου δεκάχρονος, από τη Ζάκυνθο στο Λιβόρνο, μέχρι το 1869 που πεθαίνει στο Λάουθ της Αγγλίας, μακριά από εκείνη την πατρίδα που έμελλε να τον πολιτογραφήσει πολύ αργότερα (το 1889 με τη διάλεξη του Παλαμά), ως έλληνα εθνικό ποιητή… Σε αυτήν την εποχή των ανακατατάξεων, των ελπίδων και των απογοητεύσεων που ακολούθησε τη Γαλλική Επανάσταση, και μαζί με άλλους δύο κορυφαίους λόγιους- τον (δάσκαλό του) Ούγκο Φόσκολο (1778-1827), κατοπινό γενάρχη της νεώτερης ιταλικής λογοτεχνίας και τον Διονύσιο Σολωμό (1798-1857), που επίσης γεννήθηκαν στη Ζάκυνθο επί Βενετοκρατίας, και επίσης περιπλανήθηκαν σε γλώσσες, τόπους και ιδέες, για να πεθάνουν κι αυτοί μακριά από τη γενέθλια γη- ο Κάλβος μάς αποκαλύπτει ανάγλυφα την ιστορική διαδικασία της μετάβασης από τις πολλαπλές πατρίδες (τοπικές, πολιτιστικές, κ.ά), στην εθνική πατρίδα. Ειδικά αυτός, επειδή έζησε την εποχή του ιδεολογικά, πολιτικά και αγωνιστικά, πολύ πιο έντονα από τον Σολωμό ή άλλουςιταλοθρεμμένους Ιόνιους, επειδή πριν γράψει το ελληνόγλωσσο ποιητικό έργο του ( Ελπίς πατρίδος 1819, Η Λύρα 1824, Τα λυρικά 1826), προσπαθούσε για χρόνια να καθιερωθεί ως ιταλός ποιητής ( Ωδή στους Ιονίους 1814, Δαναΐδες κ.ά. ανέκδοτες τραγωδίες, Υμνος – που λανθάνει-1817), επειδή συστρατεύθηκε με τους καρμπονάρους για την ιταλική παλιγγενεσία, επειδή ανέπτυξε έναν ρόλο διανοουμένου, όπως θα λέγαμε σήμερα, στο Λονδίνο, επειδή δεν έπασχε από κρίση ταυτότητας ούτε από κρίση του ανήκειν, είναι ένα ιδανικό κλειδί. Ενα κλειδί για να αντιληφθούμε πώς καλλιεργήθηκε η ιδέα μιας κοινής πατρίδας και ενός κοινού μέλλοντος του Ιονίου με την ελληνική χερσόνησο· ένα κλειδί για να συνειδητοποιήσουμε μέσα από ποιους δρόμους οι άνθρωποι του 19ου αιώνα ανέπτυξαν μια εθνική συνείδηση.

Το θέμα είναι εξαιρετικά επίκαιρο σήμερα που οι έννοιες της πατρίδας και του έθνους υπερφορτώνονται με θετικά ή αρνητικά πρόσημα, αλλά και εξαιρετικά παρεμβατικό καθώς αποσπά τον Κάλβο από τη φιλολογική μέγγενη για να τον εντάξει στην ιστορική προοπτική. Ολα αυτά μας τα περιγράφει και μας τα εξηγεί με γλαφυρότητα λογοτέχνη και ακρίβεια επιστήμονα, ο ιστορικός Δημήτρης Αρβανιτάκης, στον Δρόμο για τις πατρίδες. Η Αpe italiana a Londra, ο Ανδρέας Κάλβος, η ιστορία (Εκδ. Μουσείο Μπενάκη). Θα μπορούσαμε να το χαρακτηρίσουμε βιβλίο «διπλό», αφού ξεκινά ως (εξαντλητική) ιστορική μελέτη για την «Ιταλική μέλισσα» (το πολιτικοποιημένο περιοδικό για την εθνική αφύπνιση που εξέδιδαν οι ιταλοί εξόριστοι και πρόσφυγες στο Λονδίνο, με το οποίο συνεργάστηκε ο 24χρονος – 28χρονος Κάλβος μεταξύ 1816-1820)και κορυφώνεται σε ένα θεωρητικό δοκίμιο για τη μορφοποίηση της έννοιας της πατρίδας.