Η αμφιβολία ως μπούμερανγκ

Δεν έτυχε να δω στο σινεμά την «Αμφιβολία», ένα φιλμ που αξιώθηκε πολλές υποψηφιότητες για τα Όσκαρ, όπου θριάμβευσαν η Μέριλ Στριπ και ο Φίλιπ Σέιμουρ Χόφμαν
Το έργο ως σενάριο (που ήταν και υποψήφιο για το ανάλογο Όσκαρ) διασκευασμένο προϋπήρχε ως θεατρικό κείμενο που αποθεώθηκε από την κριτική, σάρωσε όλα τα θεατρικά βραβεία και έχει έως σήμερα παιχτεί σχεδόν σ΄ όλο τον κόσμο και σ΄ όλες τις ηπείρους, ενώ μόλις έχει κλείσει τα πέντε χρόνια από τη γραφή του. Γιατί; Ποιο είναι το μυστικό της τόσο τρανταχτής επιτυχίας του σε τόσο διαφορετικά κλίματα, ήθη, θρησκείες και ιστορικά συμφραζόμενα;

Δεν είναι βέβαια μόνο ο μύθος, η ιστορία που αφηγείται με τρόπο σχεδόν ευθύγραμμα απλό, έως θα έλεγα απλοϊκό, χωρίς ανατροπές, στρατηγικές συγκίνησης, γροθιές στο στομάχι ή διανοητικά τερτίπια. Το θέμα, το ξαναλέω, τρέχον, μια αυστηρή στα ήθη και πιστή στον κανόνα καλόγρια μοναστηριού ερμηνεύοντας στενά και ιδεοληπτικά τη συμπεριφορά ενός ώριμου ιερέα μοντερνικού και φιλονεϊστή προς ένα έγχρωμο αγοράκι τον υποπτεύεται για ασέλγεια και τον διώκει ανηλεώς ώσπου να τον αναγκάσει να εγκαταλείψει την ενορία του και τη δημοφιλή του σχέση με τους εφήβους.

Αυτό το απλό θέμα κατόρθωσε ο συγγραφέας του Τζον Πάτρικ Σάνλεϊ να το αναδείξει ως μια έξοχη παραβολή (είναι εξάλλου αυτός ο χαρακτηρισμός, υπότιτλος του τίτλου «Αμφιβολία») πάνω στην αδιαλλαξία, τον φασισμό, τον ρατσισμό, την ιδεοληψία και την κατάχρηση εξουσίας. Αυτά όμως τα σύνδρομα τα συναντά κανείς σε κάθε οργανωμένη ομάδα, μεγάλη ή μικρή, από λαούς έως τις οικογένειες, τις θρησκείες και τα τάγματα των μοναχών τους, στα σχολεία, τα στρατόπεδα, τα πανεπιστήμια, τις οργανωμένες συντεχνίες και τα κόμματα. Για να μείνω στα τελευταία, δεν χρειάζεται να γίνει κανείς αναλυτικός για να θυμηθεί τους κομματικούς εχθρούς του υπαρκτού σοσιαλισμού, τις συκοφαντίες, τις σπιουνιές, τις κατασκευασμένες ομολογίες, τις εξορίες. Ιερές εξετάσεις όλων των εποχών, κυνήγια μαγισσών, πυρές αιρετικών, μακαρθισμοί, νύχτες των μεγάλων μαχαιριών, διαγραφές στελεχών με την κατηγορία του προδότη ή του προβοκάτορα.

Βέβαια, αν δούμε τα γεγονότα και του παρελθόντος και του προχθές αλλά και του παρόντος, όλες αυτές οι μέθοδοι εξόντωσης υλικής ή ηθικής βασίζονται κυρίως στην πειστικότητα που έχει δημιουργήσει μια πραγματικότητα. Υπάρχουν στην ιστορία και πραγματικοί επίορκοι και προδότες και αιρετικοί και βιαστές και παιδεραστές και απατεώνες. Και επειδή υπάρχουν και επειδή κι όταν ξεφύγουν από το παρόν, στο μέλλον, αποκαλύπτοντας τις ενέργειές τους δημιουργείς στερεότυπα και κανόνες απόρριψης κάθε ανάλογης συμπεριφοράς, σ΄ ένα τέτοιο έδαφος εύκολα ο συκοφάντης ή ο φανατικός, ο εθνοκάπηλος ή ο ορθόδοξος ιδεολόγος μπορεί να καλλιεργήσει τα ζιζάνια των καταγγελιών του. Όλοι οι καλόγεροι είναι βατοπεδικής ηθικής; Όλοι οι επενδυτές είναι Κοσκωτάδες; Όλοι οι επαναστάτες είναι Πηλιογούσηδες; Όλοι οι γιατροί παίρνουν φακελάκι; Όλοι οι δάσκαλοι δωροδοκούνται; Όλοι οι δικαστές είναι διαπλεκόμενοι; Όλη η αστυνομία είναι προστάτες και βαποράκια; Προς Θεού, όχι βέβαια. Αλλά άγρια τέτοια και αποδεδειγμένα φαινόμενα ανήθικου βίου και εγκληματικής συμπεριφοράς εύκολα με εφαρμογή γνωστού τυπικού σοφίσματος (το μέρος ως όλον) μετατρέπονται από το αβέβαιο στο βέβαιο και ακολουθούν τη σειρά καχυποψία, πιθανότητα, υποψία, αμφιβολία, ένδειξη, απόδειξη. Και εκεί ακρι βώς καλλιεργούν τον αγρό τους ο φασισμός και η τυραννική εξουσία.

Ο Σάνλεϊ χτίζει το πολύ ενδιαφέρον έργο του πάνω ακριβώς στις συσσωρευμένες και αποδεδειγμένες καταχρήσεις εξουσίας και ασκήσεως σωματικής και ηθικής βίας δασκάλων πάσης φύσεως και ειδικότητας πάνω σε νεαρά άτομα. Όχι σπάνια ένας χαρισματικός δάσκαλος ή ακόμη και τυπικός φιλάνθρωπος και φιλονεϊστής συνειδητά ή ασυνείδητα γοητεύει τις άγουρες ψυχές των μαθητών του. Δημιουργεί οπαδούς, πιστούς, λάτρεις, αφοσιωμένους και συχνά θυσιαζόμενους και έγκειται στην ακεραιότητά του, την εντιμότητά του και τις αξίες του αλλά και τους εκπαιδευτικούς σκοπούς του να τα εκμεταλλευτεί όλα αυτά ή να τα παροχετεύσει σε σωστή κατεύθυνση. Ένας φοβισμένος ή κακοπροαίρετος ή διεστραμμένος παρατηρητής μιας τέτοιας σχέσης μπορεί να «φακελώσει», να διογκώσει, να παραποιήσει στοιχεία, να παρερμηνεύσει εκδηλώσεις ή να κατασκευάσει ψευδή τεκμήρια. Και πάντα έχοντας ως επιχείρημα το καλό της πατρίδας, της πίστης, της οικογένειας, της συντεχνίας, του κόμματος, του στρατού, της Δικαιοσύνης και της επιστήμης.

Το συνταρακτικό συνήθως επιχείρημα των διωκτών και των «καθαρών» στηρίζεται πάνω στην ιστορικά και επιστημονικά εδραιωμένη πεποίθηση ότι η αμφιβολία είναι προθάλαμος της αλήθειας. Ολόκληρο το μεταφυσικό καρτεσιανό οικοδόμημα της ευρωπαϊκής επιστήμης βασίστηκε πάνω στο γνωστό αξίωμα του Καρτέσιου: «Αμφιβάλλω για όλα. Για το μόνο που δεν αμφιβάλλω είναι η αμφιβολία μου»!

Πόσο όμως η ελληνική αυτή φιλοσοφική έννοια διαστρέφεται αφού ως λέξη σημαίνει χτυπάω ένα στόχο από τις δύο πλευρές του. Είναι ανάμεσα στο Ναι και στο Όχι.

Πάνω σ΄ αυτό το τεντωμένο σκοινί ισορροπώντας ο αυταρχικός παρατηρητής επιμένει στην τρομοκρατία της υποψίας για να ενισχύσει τον εφιάλτη της πιθανότητας και να δικαιώσει το ανελέητο αξίωμα του Ταλεϊράνδου που το έκανε από διπλωματικό κόλπο κρεματόριο ο Γκέμπελς: «Συκοφαντείτε, συκοφαντείτε, κάτι στο τέλος μένει, η ρετσινιά». Ο Σάνλεϊ διαχειρίστηκε όλο αυτό το σύστημα με αριστουργηματικό τρόπο και έδωσε ένα «ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ», σχεδόν μια ταυτότητα ισχύουσα ως γνωστόν για πάσα τιμή, εποχή, συνθήκη.

Μέσα σ΄ ένα έξοχο συμβολικό γλυπτό (δέντρο γερά ριζωμένο με βαθιές ρίζες-δίχτυα) της Αγνής Ντούτση ο Γιώργος Μιχαηλίδης λειτούργησε ως δάσκαλος κυρίως ηθοποιών, δεδομένου πως το έργο είναι κυρίως ψυχογραφήματα και συμπεριφορές χωρίς εμφανή στοιχεία μεγάλης θεατρικότητας. Δίδαξε ρυθμούς, σιωπές, παύσεις σημαίνουσες, εξάρσεις και καταδύσεις, αμηχανίες και επιθετικότητες, ύπουλες και υπόγειες στρατηγικές και υπεκφυγές και συσπειρώσεις. Υποκριτική δαντέλα.

ΙΝFΟ

«Αμφιβολία» στο θέατρο «Μέλι» (Φωκαίας 4, από Αριστοτέλους 87. Τηλ. 210-8221.111 και 210-5203.562)

Με ακρίβεια ψυχωτικού

Η Δήμητρα Χατούπη με τη μεγάλη πείρα της συγκρότησε το αδιάλλακτο δογματικό και ανέραστο φασιστοειδές με τυπολογική ακρίβεια ψυχωτικού.

Ο Γιώργος Χριστοδούλου ανέδειξε και την εγγενή αφέλεια του ιερωμένου και τις αμηχανίες του, αλλά και άφησε να εννοηθούν τα «πιασίματα» που μπορούσαν να ενισχύσουν τις υποψίες των άλλων.

Η νεαρότατη Ξανθή Γεωργίου στην πρώτη της εμφάνιση έδειξε προσόντα αξιοσημείωτα, έχει σκηνική παρουσία που «γράφει», ωραία κίνηση, εσωτερική τεχνική και ευγένεια.

Η Νίκη Σερέτη στον πιο δύσκολο, κατά τη γνώμη μου, ρόλο του έργου (τη μαύρη μητέρα του ανήλικου παιδιού, που είναι αντικείμενο των υποψιών) έπλασε μια τραγικά συμβιβασμένη, τρομοκρατημένη φυλετικά αλλά κρυφά επιτακτική μάνα-κουράγιο, έτοιμη εν ονόματι των ρατσιστικών προσβολών να διεκδικήσει το δικαίωμα, με κάθε τίμημαακόμη και ταπεινωτικό- του παιδιού της στη γνώση.

Η μουσική του Αντώνη Μιχαηλίδη έξοχο δείγμα λυρικής εμβάθυνσης στα διάκενα του κειμένου.