Φαινόμενα

Τέχνη και… ζωντάνια
, Της Πόπης Διαμαντάκου diaman@dolnet.gr

Διόλου τυχαία, τα επιδαύρεια γιουχαΐσματα σε παραστάσεις αρχαίου δράματος από ξένους σκηνοθέτες γίνονται αφορμή για μια πολιτική ανάλυση των ορίων (;)
των κλασικών έργων
Τα «γιούχα» της Επιδαύρου. Λίγα στη σύγχρονη ιστορία της. Σπουδαία για τα ερωτήματα που εγείρουν και που δεν είναι ανεξάρτητα από τους προβληματισμούς που γεννά στην εποχή μας και στον τόπο μας η συνάντηση των πολιτισμών, ξεκινώντας από την ξενοφοβία, τη σύνδεση κλασικών κειμένων με την εθνική μας ταυτότητα και προχωρώντας ώς το πρόβλημα της μετάφρασης, την «ιερότητα» αρχαίων τόπων, όπως είναι το Θέατρο της Επιδαύρου και την παράδοση στο αρχαίο δράμα.

Δύο παραστάσεις στάθηκαν η αφορμή για ένα διπλό αφιέρωμα του «Παρασκηνίου» (ΕΤ1, Α΄ μέρος 7/1 και Β΄ μέρος 14/1, με την υπογραφή του Ηλία Γιαννακάκη): οι «Πέρσες» το περασμένο καλοκαίρι σε σκηνοθεσία Ντμίτρι Γκότσεφ και έναν χρόνο πριν, το 2008, η «Μήδεια» σε σκηνοθεσία Ανατόλι Βασίλιεφ. Και αν επιβεβαιώνεται από την εκπομπή κάτι ρητώς, είναι η άρρηκτη σχέση της τέχνης και δη της θεατρικής με την πολιτική. Πολύ προσεκτικά αποτυπώνεται μια συναρπαστική εικόνα προβληματισμού που με αφορμή ζητήματα τέχνης ασχολείται με τα πιο ζωντανά και καίρια ζητήματα των καιρών, την ανοχή στο διαφορετικό, τη δυναμική ενός πολιτισμού να ενσωματώνει ό,τι είναι εθνικό και ό,τι είναι παράδοση.

Ιερότητα του χώρου της Επιδαύρου; Είναι το πρώτο ζήτημα που τίθεται. Γκριμάτσα γέλιου και περιπαικτική διάθεση από την πλευρά του ηθοποιού Νίκου Καραθάνου: «Το μόνο ιερό που ξέρω είναι της εκκλησίας, που πήγαινα όταν ήμουν παπαδοπαίδι. Και τότε όμως τσιμπούσα με καρφίτσα τον παπά». Θυμίζει έτσι ότι το ιερό ταυτίζεται με το τελετουργικό, το οποίο έχει σχέση με τη θρησκευτική έκφραση, αλλά όχι με την καλλιτεχνική δημιουργία.

«Όλα είναι “ιερά” κι εμείς είμαστε πάντα “βέβηλοι” θα πει η Λυδία Κονιόρδου, και αυτή αποδέκτης γιουχαΐσματος στη “Μήδεια” του Βασίλιεφ. Ο ίδιος ο Βασίλιεφ δίνει το παράδειγμα του Μουσείου Ερμιτάζ, όταν εκτέθηκαν έργα του Πικάσο. Προκάλεσαν την μήνιν του σοβιετικού λαού, γιατί θεώρησαν ότι το Ερμιτάζ ήταν αφιερωμένο μόνο στην κλασική τέχνη.

Βρίθει η Ιστορία παρόμοιων ζητημάτων, που σε κάθε εποχή πάθιαζαν τα πλήθη. Αλλά όσο πιο πολύ παθιάζουν τόσο πιο «ζωντανός» είναι ο πολιτισμός. Η «πιο ζωντανή στιγμή» στη θεατρική μου καριέρα, θα πει ο Καραθάνος για τα «γιούχα» που έζησε. Το πρόβλημα παλιό όσο και η τέχνη του θεάτρου, «ιερό» όσο και η ανάγκη της «αίρεσης» στην τέχνη. Τη θέτει με σαφήνεια ο Μιχαήλ Μαρμαρινός, που θεωρεί ότι είναι απαραίτητο να μπολιάζονται τα κλασικά με καινούργια στοιχεία και ότι οι αντιδράσεις αποπνέουν έναν «ύποπτο φόβο». Για τον κριτικό θεάτρου Κώστα Γεωργουσόπουλο υπάρχουν ωστόσο στερεότυπα που αφορούν την Ιστορία και αποτελούν απόσταγμα σοφίας. Πολλοί φιλόλογοι έσκυψαν με φροντίδα και κόπο πάνω από κλασικά κείμενα για να τα ερμηνεύσουν. Υπάρχουν παραδόσεις που διαμόρφωσε η ιστορία των παραστάσεων στην Επίδαυρο, όπως ότι ο ηθοποιός δεν πατάει τη θυμέλη στο κέντρο της σκηνής (αλήθεια, πέρσι δεν έσπαγε κανατάκι πάνω της η Έλεν Μίρεν με περισσή αδιαφορία για την αντοχή της παμπάλαιας πέτρας σε τέτοιες σύγχρονες επιθέσεις;). Η Αμαλία Μουτούση είναι κατηγορηματική: «Έστω και ένας να τη σέβεται, εγώ οφείλω να μην πατήσω πάνω της». Η κάμερα δείχνει μια παρέα κεφάτων τουριστών να τραγουδούν αγκαλιασμένοι πατώντας τη θυμέλη για να τους χειροκροτήσει η παρέα τους. Δεν πρόκειται για παράσταση. Πρόκειται για ενσταντανέ μιας… παραδοσιακής τουριστικής ασέβειας.


Ιεροί τόποι και παραδόσεις

Εμβόλιμα ασπρόμαυρα αποσπάσματα από παραστάσεις του Ροντήρη και του Κουν δίνουν στον θεατή ένα μικρό, αλλά σαφές μέτρο σύγκρισης. Ο Κουν ακούγεται να ομολογεί το πάθος τού διαλόγου με το αρχαίο κείμενο: «Παθιάζομαι τόσο με τους αρχαίους, με ενδιαφέρει σαν χρέος να δώσω τον δυναμισμό τους… όλα αυτά που αυτοί έβλεπαν… όχι μόνο στα στενά καλούπια που μας έμαθαν να τα βλέπουμε». «Δεν πάμε στην Επίδαυρο για να επιβεβαιώσουμε ότι η δασκάλα μας στο γυμνάσιο είχε δίκιο όταν μας ζητούσε σε δέκα φράσεις να της πούμε τι θέλει να πει ο ποιητής» είναι το επιχείρημα του κριτικού θεάτρου Γρηγόρη Ιωαννίδη, που με τη σειρά του τίθεται υπέρ της ελευθερίας στην προσέγγιση των κλασικών κειμένων. Ο αρχαίος λόγος, οι λέξεις, η προφορά και η ουσία τους, η μουσική τους, οι έννοιες των κειμένων, οι ιεροί τόποι και οι παραδόσεις είναι τα υλικά αυτού του τηλεοπτικού στροβιλισμού γύρω από την έννοια της ελευθερίας και της συνύπαρξης των διαφορετικών προβλημάτων των καιρών, για τα οποία η τέχνη δεν παύει να συζητά με τον δικό της πολιτικό τρόπο.